Aleksander Wielki

Aleksander urodził się w Pelli, stolicy Macedonii, latem 356 r. p.n.e., jako syn króla Filipa II i Olimpias, księżniczki z Epiru. Filip czynił właśnie z Macedonii najsilniejsze państwo Grecji i dał synowi najlepszego dostępnego nauczyciela: od około 343 r. p.n.e. filozof Arystoteles uczył chłopca w Miezie, niedaleko Pelli. Plutarch opowiada, jak młody Aleksander ujarzmił konia Βουκεφάλας (Bucefał), którego nikt inny nie potrafił dosiąść: zauważył, że zwierzę boi się własnego cienia, i obrócił je ku słońcu.

W 336 r. p.n.e. Filip został zamordowany w Ajgaj, dzisiejszej Werginie, i Aleksander został królem w wieku dwudziestu lat. Po zabezpieczeniu Grecji przeprawił się w 334 r. p.n.e. przez Hellespont do Azji z armią liczącą około 40 000 ludzi. Trzy bitwy złamały perskiego króla Dariusza III: nad Granikiem w 334, pod Issos w 333 i pod Gaugamelą w 331. W międzyczasie przeciął węzeł gordyjski, został powitany w Egipcie i założył tam w 331 r. Aleksandrię. Potem przyszły Babilon, Suza i Persepolis, następnie Azja Środkowa, a w 326 r. p.n.e. przekroczył Indus i pokonał króla Porosa nad rzeką Hydaspes, gdzie padł Bucefał. Nad Hyfazis jego wyczerpani żołnierze odmówili dalszego marszu, i zawrócił przez pustynie Gedrozji.

Zmarł w Babilonie w czerwcu 323 r. p.n.e. po nagłej gorączce, nie skończywszy jeszcze trzydziestu trzech lat. Panował niecałe trzynaście lat i nigdy nie przegrał bitwy. Jego wodzowie podzielili imperium między siebie, a jego grobowiec w Aleksandrii, odwiedzany przez rzymskich cesarzy, zaginął później i nigdy nie został odnaleziony.

Aleksander niczego nie napisał; jego «dzieła» to jego czyny, znane z Arriana, Plutarcha, Diodora i Kurcjusza, którzy korzystali z zaginionych wspomnień jego towarzyszy. Granik (334 r. p.n.e.) otworzył Azję Mniejszą; Issos (333 r. p.n.e.) zmusiło Dariusza do ucieczki i oddało Aleksandrowi rodzinę i skarb perskiego króla; Gaugamela (331 r. p.n.e.), na równinie koło Arbeli w dzisiejszym Iraku, zniszczyła armię perską i uczyniła go panem imperium. Hydaspes (326 r. p.n.e.), bitwa stoczona w monsunowym deszczu przeciw słoniom bojowym, była jego ostatnią wielką bitwą.

Równie ważne jest to, co zbudował. Założył około dwudziestu miast o nazwie Aleksandria, od Egiptu po Afganistan, osadzając w nich Greków i Macedończyków; egipska Aleksandria, z latarnią morską i biblioteką, stała się największym greckim miastem świata. Greka stała się językiem administracji i handlu od Nilu po Indus, a uproszczona greka wspólna, która się wraz z nią rozpowszechniła, Κοινή (koine), to greka Nowego Testamentu. Okres po jego śmierci, z greckimi królestwami w Egipcie, Syrii i Macedonii oraz rozkwitem greckiej sztuki i nauki w Aleksandrii, Pergamonie i Antiochii, nazywa się od niego hellenistycznym.

Już za życia był też postacią mityczną: odwiedził wyrocznię Ammona na egipskiej pustyni, został powitany jako syn Zeusa i przejął niektóre zwyczaje dworu perskiego, co wielu jego Macedończyków przyjęło z niechęcią. Starożytny «Romans o Aleksandrze» uczynił go później bohaterem baśni, który lata w koszu niesionym przez orły i nurkuje na dno morza.

W Grecji Aleksander jest wszędzie. Niemal każde miasto ma ulicę Μεγάλου Αλεξάνδρου, jego imię nosi lotnisko w Kawali, a wielki brązowy pomnik Aleksandra na Bucefale na nadmorskim bulwarze w Salonikach jest miejscem spotkań całego miasta. Grobowce królewskie w Werginie, gdzie Manolis Andronikos odnalazł w 1977 r. nieobrabowany grób Filipa II, oraz stanowisko archeologiczne i muzeum w Pelli, z jego mozaikami z otoczaków, to dwa miejsca, które warto odwiedzić. Szesnastopromienne Słońce z Werginy z grobu Filipa stało się symbolem macedońskim. W ludowej legendzie jego siostra, Gorgona, syrena, zatrzymuje statki i pyta «Ζει ο βασιλιάς Αλέξανδρος;» (Czy król Aleksander żyje?), a żeglarze muszą odpowiedzieć «Ζει και βασιλεύει και τον κόσμο κυριεύει» (Żyje i króluje, i światem włada), inaczej statek ginie. Bohater teatru cieni Karagiozis walczy z przeklętym wężem jako Aleksander, a Αλέξανδρος pozostaje jednym z najczęstszych greckich imion.

• Plutarch pisze, że sypiał z egzemplarzem Iliady opatrzonym uwagami Arystotelesa pod poduszką, obok sztyletu.
• Nazwał miasto Bukefala nad rzeką Hydaspes w dzisiejszym Pakistanie na cześć swojego konia.
• W Gordion w 333 r. p.n.e. uporał się ze słynnym węzłem, którego nikt nie potrafił rozwiązać, według najbardziej znanej wersji przecinając go mieczem.
• Gdy spotkał filozofa Diogenesa, który poprosił go tylko, by nie zasłaniał mu słońca, miał powiedzieć, że gdyby nie był Aleksandrem, chciałby być Diogenesem.