Irene Papas

Irene Papas urodziła się jako Eirini Lelekou 3 września 1926 roku w Chiliomodi, wsi niedaleko Koryntu, w rodzinie nauczycieli. Jako nastolatka przeniosła się do Aten i studiowała w szkole aktorskiej Teatru Narodowego, a karierę zaczęła w latach 40. w rewiach, w teatrze i w małych rolach filmowych. Świat miał ją poznać jako Papas, pisaną przez jedno lub dwa p w zależności od kraju.

W latach 50. pracowała we Włoszech, a następnie w Hollywood, gdzie wystąpiła w westernie Tribute to a Bad Man (1956). Przełom w Grecji przyniosła jej Αντιγόνη (Antygona, 1961) w reżyserii Jorgosa Tzavellasa, a przede wszystkim współpraca z Michalisem Kakojanisem (Κακογιάννης), który obsadził ją w Ηλέκτρα (Elektra, 1962). Od tej pory przemieszczała się między Grecją, Włochami, Francją i Stanami Zjednoczonymi, grając po grecku, włosku, angielsku i francusku.

W czasie dyktatury wojskowej 1967–1974 mieszkała za granicą i otwarcie występowała przeciwko juncie. W kolejnych dekadach często wracała na scenie do dramatu antycznego, m.in. w teatrze w Epidauros i w przedstawieniach za granicą, nagrywała też muzykę, najsłynniej z kompozytorem Vangelisem. Ostatnie lata spędziła w Grecji, zmarła 14 września 2022 roku w wieku 96 lat i została pochowana w rodzinnej wsi Chiliomodi.

Papas jest pamiętana przede wszystkim dzięki trylogii filmów według Eurypidesa, którą nakręciła z Kakojanisem. W Ηλέκτρα (Elektra, 1962) jest córką, która czeka, aż jej brat Orestes pomści ojca; film był nominowany do Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego. W Trojankach (1971) zagrała Helenę Trojańską u boku Katharine Hepburn, a w Ιφιγένεια (Ifigenia, 1977) była Klitajmestrą, matką, której córka zostaje złożona w ofierze, aby grecka flota mogła odpłynąć. Wraz z Antygoną Tzavellasa filmy te zaniosły Sofoklesa i Eurypidesa do kin na całym świecie.

Była równie widoczna w kinie międzynarodowym. W Działach Navarony (1961) zagrała grecką bojowniczkę ruchu oporu; w Greku Zorbie (1964) była młodą wdową ze wsi, milczącą, tragiczną postacią; w Z (1969) Costy-Gavrasa była wdową po zamordowanym polityku. Jej styl był przeciwieństwem blichtru: niewiele gestów, nieruchome spojrzenie, niski, poważny głos, aktor jako maska antycznej tragedii. W muzyce śpiewała na albumach Vangelisa Odes (1979) i Rapsodies (1986) wersje greckich pieśni ludowych i hymnów bizantyjskich swoim głębokim, surowym głosem.

Najłatwiej poznać Irene Papas, oglądając Elektrę Kakojanisa z napisami: film jest po grecku, jest krótki, a jej twarz niesie całą historię. Potem posłuchaj Odes z Vangelisem i spróbuj śledzić słowa pieśni ludowych. Kiedy zmarła w 2022 roku, greckie gazety nazwały ją ostatnią wielką tragiczką greckiego kina, a jej filmy znów pokazywano w telewizji i na festiwalach. W Grecji pamięta się ją, obok Meliny Merkuri i Katiny Paksinu, jako jedną z aktorek, które rozsławiły Grecję za granicą. Strony serwisu o Kakojanisie, Eurypidesie i Vangelisie opowiadają drugą połowę jej historii.

• Urodziła się jako Eirini Lelekou; świat znał ją jako Papas.
• W dwóch różnych filmach zagrała zarówno Helenę Trojańską, jak i Klitajmestrę, dwie siostry w samym sercu opowieści o wojnie trojańskiej.
• Grała w co najmniej czterech językach: greckim, angielskim, włoskim i francuskim.
• Śpiewała też: jej albumy z Vangelisem wciąż należą do najbardziej znanych za granicą nagrań greckich pieśni ludowych.