Aratos z Soloj

Aratos urodził się około 315 lub 310 r. p.n.e. w Soloj, greckim mieście w Cylicji. O jego życiu niewiele wiadomo na pewno: nasze informacje pochodzą z czterech krótkich anonimowych starożytnych Żywotów i z hasła w bizantyjskim słowniku zwanym Suda, a niektóre ich szczegóły są wątpliwe. Jako młody człowiek udał się do Aten, gdzie zetknął się z filozofią stoicką, szkołą nauczającą, że jeden boski rozum przenika cały świat.

Około 276 r. p.n.e. król Macedonii Antygon Gonatas zaprosił go na swój dwór w Pelli. Okazją był ślub króla z Filą, a Aratos napisał na tę uroczystość Hymn do Pana, dziś zaginiony. Według starożytnych Żywotów Antygon podziwiał prozatorską astronomię Eudoksosa z Knidos i poprosił Aratosa, by przełożył ją na wiersz. Tak powstały Φαινόμενα (Fenomeny, „Zjawiska”).

Aratos przebywał też na dworze Antiocha I w Syrii i podobno pracował nad wydaniem Homera. Inne utwory znamy tylko z tytułów, a dwa krótkie epigramaty zachowały się w Antologii greckiej. Zmarł około 240 r. p.n.e. Nie był zawodowym astronomem, lecz poetą, który umiał uczynić trudną wiedzę jasną i łatwą do zapamiętania.

Fenomeny to poemat dydaktyczny liczący 1154 heksametry, metrum Homera i Hezjoda. Otwiera go krótki hymn do Zeusa, zaczynający się od «Ἐκ Διὸς ἀρχώμεσθα» (Od Zeusa zacznijmy), który ukazuje boga obecnego na każdej ulicy, na każdym rynku, na morzu i w każdym porcie. Główna część prowadzi następnie czytelnika po niebie: najpierw przez gwiazdozbiory północne, potem południowe, dalej przez wielkie koła niebieskie i gwiazdy, które wschodzą i zachodzą w ciągu roku. Ostatnia część, od wersu 758 do końca, dotyczy znaków pogody: rogów Księżyca, chmur i wiatrów, wron, mrówek i żurawi.

Aratos maluje słowami. Dwie Niedźwiedzice, Ἄρκτοι, krążą wokół bieguna; greccy żeglarze kierują się większą, fenićcy mniejszą. Między nimi wije się Smok jak odnoga rzeki. Plejady nazywa się siedmioma, zauważa, choć widać tylko sześć. Jego wielkim wzorem był Hezjod, a znaczna część astronomii pochodziła od Eudoksosa; część o pogodzie opierała się prawdopodobnie na Teofraście. Kallimach chwalił wyrafinowany język poematu, który wkrótce był szeroko czytany i komentowany w całym świecie greckim.

Rzymianie pokochali Fenomeny. Cyceron, Germanik i Awienus przełożyli je na łacinę, Wergiliusz nawiązał do nich w Georgikach, a ilustrowane kopie, takie jak Aratea lejdejska, powstała około 830–840, przeniosły ich obrazy gwiazdozbiorów do średniowiecznej Europy. W Dziejach Apostolskich 17,28 Paweł, przemawiając w Atenach, cytuje ich piąty wers: «Τοῦ γὰρ καὶ γένος ἐσμέν» (Jesteśmy bowiem z jego rodu). Współczesna greka nadal używa nazw z poematu, takich jak η Μεγάλη Άρκτος (Wielka Niedźwiedzica), ο Δράκων (Smok) i οι Πλειάδες (Plejady), a jego tytuł żyje w codziennym słowie το φαινόμενο (zjawisko). Spróbuj: otwórz aktualną mapę nieba z nazwami, znajdź dwie Niedźwiedzice i Smoka i napisz trzy greckie zdania z πάνω, κάτω i δίπλα. Znaki pogody Aratosa to historia, a nie prognoza.

• Fenomeny liczą 1154 wersy, a hymn do Zeusa na początku zajmuje tylko pierwsze 18.
• Kallimach napisał krótki epigramat, który wita „subtelne słowa” poematu jako znak bezsennych nocy Aratosa.
• Aratos mówi, że Plejady nazywa się siedmioma, choć widać tylko sześć; Aratea lejdejska maluje wszystkie siedem jako głowy kobiet.
• Wśród znaków pogody są cienkie rogi młodego Księżyca i pracowite mrówki, ale to dawne wierzenia, a nie współczesna nauka.