Ezop

Niemal wszystko, co wiemy o życiu Ezopa, pochodzi z opowieści snutych długo po jego śmierci. Najwcześniejsza wzmianka pojawia się u Herodota, piszącego w V wieku p.n.e.: podaje on, że Ezop był niewolnikiem na wyspie Samos, należącym do człowieka imieniem Jadmon, i że zabili go mieszkańcy Delf, którzy później zapłacili odszkodowanie za jego śmierć. Późniejsi autorzy dodają, że pochodził z Tracji lub Frygii, że wyzwolono go za jego spryt i że podróżował po dworach królów, rozstrzygając spory dobrze dobraną opowieścią. Tradycyjne daty, około 620–564 p.n.e., to tylko przypuszczenie.

W pierwszych wiekach naszej ery anonimowy grecki tekst Βίος Αισώπου (Żywot Ezopa) uczynił z niego bohatera ludowego: brzydkiego, garbatego i początkowo niezdolnego do mówienia, dopóki bogini nie obdarzyła go darem mowy, po czym na każdym kroku przechytrzał swojego pana filozofa. Epizod delficki stał się tragicznym finałem: oskarżony o kradzież świętej czary, został zrzucony ze skały.

Historycy podchodzą do tego wszystkiego ostrożnie. Pewne jest, że w V wieku p.n.e. Ateńczycy mówili już o opowieściach Ezopa jak o czymś dobrze znanym: Arystofanes żartuje z nich w swoich komediach, a Platon zapisuje, że Sokrates, czekając w więzieniu na egzekucję, spędzał czas, przekładając bajki Ezopa na wiersze.

Bajka (μύθος, mythos) to bardzo krótka opowieść, zwykle ze zwierzętami jako bohaterami, zakończona morałem, a bajki Ezopa są wzorem dla całego gatunku. W Η αλεπού και τα σταφύλια (Lis i winogrona) lis nie może dosięgnąć kiści winogron i odchodzi, mówiąc, że i tak były kwaśne. W Ο λαγός και η χελώνα (Zając i żółw) powolny, wytrwały żółw wygrywa wyścig. W Ο τζίτζικας και ο μέρμηγκας (Konik polny i mrówka) konik polny, który śpiewał całe lato, prosi pracowitą mrówkę o jedzenie, gdy nadchodzi zima. Inne, które zna każdy: pastuszek, który wołał «wilk!», lew i mysz, mysz miejska i mysz polna, wilk i jagnię.

Ezop niczego nie zapisał. Bajki krążyły z ust do ust przez stulecia, zanim około 300 roku p.n.e. zebrał je Demetriusz z Faleronu; ten zbiór zaginął, a wersje, które czytamy, pochodzą od późniejszych autorów: Fedrusa, piszącego łacińskim wierszem w I wieku n.e., Babriosa, piszącego greckim wierszem około II wieku, oraz z anonimowych greckich zbiorów prozą. Starożytna proza jest prosta i szybka: sytuacja, zwrot i formuła zamykająca ὁ μῦθος δηλοῖ (bajka pokazuje, że…), po której następuje morał. Właśnie ta oszczędna budowa sprawiła, że bajki przetrwały każdą zmianę języka i gustu i że należą do najłatwiejszych w lekturze tekstów starogreckich.

W Grecji bajki to pierwsza literatura, z jaką styka się dziecko: pojawiają się w czytankach szkoły podstawowej i w niezliczonych książkach obrazkowych, a Αισώπειος μύθος (bajka ezopowa) to zwyczajowe określenie każdej opowieści z morałem. Kilka bajek żyje jako codzienne powiedzenia. Gdy ktoś udaje, że nie chce tego, czego nie może mieć, Grecy mówią «ξινά τα σταφύλια» (kwaśne winogrona), prosto od lisa. Starożytna formuła zamykająca «ο μύθος δηλοί» bywa używana z uśmiechem, by ogłosić morał dowolnej historii, a ten, kto wszczyna fałszywe alarmy, «φωνάζει λύκος» (woła «wilk!»). Uczący się może zacząć od greckich wersji Lisa i winogron albo Zająca i żółwia: krótkich, w czasie teraźniejszym, pełnych nazw zwierząt i znanych z dzieciństwa niemal w każdym języku.

• Herodot wymienia Ezopa jako współniewolnika Rodopis, słynnej hetery, w domu Jadmona na Samos; to najstarsza zachowana wzmianka o nim.
• Według Fedona Platona Sokrates spędził ostatnie dni w więzieniu, przekładając bajki Ezopa na wiersze.
• Z czasów samego Ezopa nie zachował się ani jeden wers; najstarsze kompletne zbiory to Fedrus po łacinie i Babrios po grecku, spisane pięć do siedmiu wieków po tym, jak rzekomo żył.
• Angielskie wyrażenie «sour grapes», polskie «kwaśne winogrona» i greckie «ξινά τα σταφύλια» pochodzą z tej samej bajki o lisie.