Leonidas, król Sparty

Leonidas urodził się w Sparcie około 540 r. p.n.e. jako syn króla Anaksandridasa II z królewskiego rodu Agiadów. Sparta miała zawsze dwóch królów naraz, a Leonidasa nie przewidywano do rządzenia: miał starszego przyrodniego brata, Kleomenesa I, i starszego rodzonego brata, Dorieusa. Jak każdy spartański chłopiec przeszedł przez ἀγωγή (agoge), surowe państwowe wychowanie do wojny. Dorieus opuścił Spartę i zginął na obczyźnie, a gdy około 489 r. p.n.e. zmarł Kleomenes, Leonidas został królem. Poślubił Gorgo, córkę Kleomenesa, która u Herodota jawi się jako kobieta bystra i wygadana, i mieli syna, Plejstarchosa.

W 480 r. p.n.e. Kserkses, Wielki Król Persji, najechał Grecję z armią i flotą o wiele większymi niż wszystko, co mogły zebrać greckie miasta. Sprzymierzeni Grecy postanowili zatrzymać Persów pod Termopilami, wąskim pasem lądu między górami a morzem w środkowej Grecji, podczas gdy flota broniła pobliskiej cieśniny przy Artemizjon. Leonidas pomaszerował na północ z królewską gwardią 300 Spartan i po drodze zebrał kilka tysięcy sprzymierzeńców z Tespiów, Teb, Fokidy i innych miast.

Przez dwa dni Grecy utrzymywali wąwóz. Potem miejscowy człowiek, Efialtes, pokazał Persom górską ścieżkę prowadzącą na tyły greckiej pozycji. Leonidas odprawił większość sprzymierzeńców i pozostał ze Spartanami, Tespijczykami i Tebańczykami. Poległ w ostatniej walce trzeciego dnia, a jego ludzie walczyli o jego ciało, aż zostali otoczeni i wycięci. Herodot, który opowiada całą historię w księdze 7 swoich Dziejów, podaje, że Kserkses kazał ściąć królowi głowę, a ciało wbić na pal.

Leonidas nie zostawił ani pism, ani praw; zostawił przykład. Pod względem wojskowym Termopile były klęską: wąwóz padł, Kserkses ruszył dalej i spalił Ateny. Ale te trzy dni dały czas flocie greckiej i pokazały reszcie Grecji, że z armią perską można walczyć. Kilka tygodni później flota grecka zwyciężyła pod Salaminą, a rok później sprzymierzona armia pod wodzą Sparty rozbiła perskie siły lądowe pod Platejami. Poległych pod Termopilami zapamiętano jako dowód, że wolni obywatele, walczący pod własnymi prawami, wytrwają tam, skąd poddani króla by uciekli.

Tę historię niosą dwa powiedzenia. Gdy Kserkses, według późniejszej tradycji zapisanej przez Plutarcha, zażądał, by Spartanie oddali broń, Leonidas odpowiedział «Μολὼν λαβέ», przyjdź i weź. A na wzgórzu, gdzie padli ostatni Spartanie, poeta Symonides napisał epitafium, które zachował Herodot: «Ὦ ξεῖν’, ἀγγέλλειν Λακεδαιμονίοις ὅτι τῇδε κείμεθα τοῖς κείνων ῥήμασι πειθόμενοι», przechodniu, powiedz Spartanom, że tu leżymy, posłuszni ich słowom. Oba cytuje się w Grecji do dziś, zwykle dokładnie w tych starożytnych formach.

Około czterdziestu lat po bitwie, jak podaje Pauzaniasz, kości Leonidasa sprowadzono do Sparty i tam pochowano, a co roku urządzano igrzyska na jego cześć. Historię 300 opowiadano w starożytności raz po raz, a świat nowożytny ją odziedziczył: wiersz Kawafisa Θερμοπύλες (Termopile, 1903) oddaje cześć tym, którzy strzegą swojego posterunku, wiedząc, że w końcu pojawi się Efialtes, a komiks i film 300 (2006) uczyniły z Leonidasa postać światowej popkultury.

Pod Termopilami, przy drodze krajowej z Aten do Salonik, stoi pomnik z brązowym posągiem Leonidasa z 1955 r., z napisem ΜΟΛΩΝ ΛΑΒΕ; naprzeciwko wznosi się niskie wzgórze ostatniej obrony z epitafium Symonidesa na kamieniu. Drugi posąg króla, z 1968 r., stoi przed stadionem we współczesnej Sparcie, gdzie finiszują biegacze ultramaratonu Spartathlon. Λεωνίδας to popularne greckie imię, a niemal każde greckie miasto ma swoją Οδός Λεωνίδου. Zwrot «Μολών λαβέ» używany jest w mowie potocznej, często z uśmiechem, w znaczeniu «nie dostaniesz tego bez walki», a greccy uczniowie czytają o Termopilach w szkole podstawowej, a w liceum poznają relację Herodota. Uczący się języka może odwiedzić pole bitwy (około dwóch godzin na północ od Aten) i przeczytać wiersz Kawafisa Termopile, liczący zaledwie czternaście wersów.

• Herodot podaje, że Leonidas wybrał pod Termopile tylko tych Spartan, którzy mieli już synów, aby żaden ród nie wygasł wraz z nimi.
• Wyrocznia delficka, cytowana przez Herodota, zapowiedziała, że albo Sparta zostanie zniszczona, albo zginie jeden z jej królów; śmierć Leonidasa uznano za jej spełnienie.
• 300 nie było samych: około 700 ludzi z niewielkiego miasta Tespie zostało i zginęło razem z nimi; uczczono ich osobnym pomnikiem obok posągu Leonidasa.
• Według Pauzaniasza jego kości sprowadzono do Sparty około czterdziestu lat po bitwie i pokazywano tam odwiedzającym grobowiec zwany Leonidajonem.