Życie
Arystarch urodził się około 216 r. p.n.e. na Samotrace, wyspie na północnym Morzu Egejskim. Bizantyjska encyklopedia zwana Sudą nazywa go „Aleksandryjczykiem przez adopcję, Samotrakijczykiem z urodzenia” i podaje, że jego ojciec również nazywał się Arystarch. Jako młody człowiek studiował w Aleksandrii u gramatyka Arystofanesa z Bizancjum, jednego z wielkich uczonych Biblioteki. Około połowy II wieku p.n.e. sam Arystarch stanął na czele Biblioteki. Suda podaje też, że król Ptolemeusz VI Filometor uczynił go nauczycielem swojego syna. Łacińska pisownia Aristarchus i greckie Αρίσταρχος oznaczają tego samego człowieka, którego nie należy mylić z Arystarchem z Samos, astronomem poprzedniego stulecia.
Suda podaje, że u niego uczyło się około czterdziestu gramatyków i że wiele razy spierał się z Kratesem z Mallos, czołowym uczonym rywalizującej biblioteki królewskiej w Pergamonie. Gdy około 145 r. p.n.e. władzę objął Ptolemeusz VIII, wielu uczonych i nauczycieli wygnano z Aleksandrii, jak odnotowuje starożytny autor Atenajos; współcześni historycy zwykle łączą z tymi wydarzeniami koniec działalności Arystarcha w mieście. Zmarł na Cyprze. Według Sudy chorował na puchlinę wodną i zagłodził się na śmierć w wieku siedemdziesięciu dwóch lat. Te późne opowieści są głównym źródłem wiedzy o jego życiu, dlatego współczesne kompendia podają jego daty tylko w przybliżeniu.
Dzieła
Głównym dziełem Arystarcha była diorthosis, staranna poprawa tekstu. Przy Iliadzie i Odysei porównywał starsze odpisy i wcześniejsze wydania, przede wszystkim wydanie Zenodota, pierwszego aleksandryjskiego wydawcy Homera. Gdy odpisy różniły się w jakimś słowie, wybierał lekcję, którą uważał za napisaną przez Homera. Opublikował ekdosis (wydanie) wraz z hypomnemata (komentarzami) wyjaśniającymi jego wybory, a starożytni uczeni znali dwa wydania Arystarcha.
Nie usuwał po prostu wersów, co do których miał wątpliwości. Zamiast tego stawiał na marginesie małe znaki. Obelos, pozioma kreska, oznaczał wers, którego nie uważał za Homerowy; diple w kształcie „>” wskazywała miejsce omawiane w komentarzu; asteriskos oznaczał wersy powtarzające się gdzie indziej. Czytelnicy mogli przeczytać każdy wers i zobaczyć obok jego ocenę. Według scholiów homeryckich on i Arystofanes uznawali wers 23.296 Odysei za „koniec” poematu; uczeni wciąż spierają się o tę uwagę.
Komentował także innych autorów. Papirus, którego tytuł końcowy wymienia Arystarcha z Samotraki, zachowuje część komentarza do pierwszej księgi Herodota, jedyny bezpośredni dowód jego pracy nad prozą. Jego oryginalne księgi zaginęły. Przetrwały pośrednio dzięki późniejszym uczonym, zwłaszcza w uwagach rękopisu Iliady Venetus A z X wieku, które wymieniają go ponad tysiąc razy.
Dziedzictwo w dzisiejszej Grecji
Arystarch ukształtował sposób czytania i drukowania Homera. Greckie i międzynarodowe wydania Iliady i Odysei wciąż omawiają jego lekcje, a internetowy przewodnik po literaturze hellenistycznej Centrum Języka Greckiego przedstawia go obok Arystofanesa z Bizancjum jako twórcę filologii homeryckiej. Po łacinie Horacy napisał fiet Aristarchus („stanie się Arystarchem”), a jego imię stało się synonimem surowego krytyka.
Wypróbuj jego metodę na jednym starożytnym wersie. W Iliadzie 1.5 większość rękopisów i współczesnych wydań ma οἰωνοῖσί τε πᾶσι („i wszystkim ptakom”). Atenajos podaje, że Zenodot pisał οἰωνοῖσί τε δαῖτα („i ucztę dla ptaków”). Znajdź jedyną różniącą się λέξη (słowo), a potem powiedz po nowogrecku: «Ο στίχος έχει μια παραλλαγή» (Wers ma wariant). Następnie otwórz zdigitalizowany Venetus A z projektu Homer Multitext i poszukaj małych znaków na marginesie.
Czy wiesz, że…?
- Starożytny czasownik ἀθετέω („odkładać na bok”) dał uczonym termin „ateteza” na odrzucenie wersu; we współczesnej grece wciąż mówi się αθετώ μια υπόσχεση, „łamię obietnicę”.
- Atenajos podaje, że rodyjski filozof Panajtios nazywał Arystarcha μάντις, „wieszczem”, bo łatwo odgadywał sens poematów.
- Suda przypisuje mu ponad 800 ksiąg komentarzy; współcześni uczeni traktują tę liczbę ostrożnie.
- Arystarch uważał Iliadę i Odyseję za dzieło jednego poety, wbrew uczonym, którzy przypisywali oba eposy różnym autorom.
Najważniejsze dzieła
| Tytuł grecki | Tytuł | Rok |
|---|---|---|
| Ἰλιάδος διόρθωσις (ἔκδοσις) | Wydanie Iliady — zaginione, znane ze scholiów | 2nd c. BC |
| Ὀδυσσείας διόρθωσις (ἔκδοσις) | Wydanie Odysei — zaginione, znane ze scholiów | 2nd c. BC |
| Ὑπομνήματα εἰς Ὅμηρον | Komentarze do Homera — zaginione, cytowane przez późniejszych uczonych | 2nd c. BC |
| Ὑπόμνημα εἰς Ἡροδότου Α΄ | Komentarz do Herodota, księga 1 — fragment papirusu (P. Amherst II 12) | 2nd c. BC |
Wers do zapamiętania
Ἀρίσταρχος ὁ γραμματικός, ὃν μάντιν ἐκάλει Παναίτιος ὁ Ῥόδιος φιλόσοφος διὰ τὸ ῥᾳδίως καταμαντεύεσθαι τῆς τῶν ποιημάτων διανοίας
Po dzisiejszemu greckuΟ γραμματικός Αρίσταρχος, που ο Ρόδιος φιλόσοφος Παναίτιος τον έλεγε μάντη, επειδή μάντευε εύκολα το νόημα των ποιημάτων.
Arístarchos ho grammatikós, hòn mántin ekálei Panaítios ho Rhódios philósophos dià tò rhaidíōs katamanteúesthai tês tôn poiēmátōn dianoías
Arystarch gramatyk, którego rodyjski filozof Panajtios nazywał wieszczem, bo łatwo odgadywał sens poematów.
