Exekias

Bijna alles wat we over Exekias weten, komt van zijn vazen. Geen enkele antieke auteur vertelt zijn levensverhaal, dus er zijn geen zekere data voor zijn geboorte of dood. Onderzoekers plaatsen zijn werk in Athene in het derde kwart van de 6e eeuw v.Chr., ongeveer 550–525 v.Chr., een tijd waarin de tiran Peisistratos de stad lange perioden regeerde. In het Grieks is zijn naam Εξηκίας; in Latijnse letters verschijnt hij als Exekias of Execias. Op de vazen zelf staat meestal ΕΧΣΕΚΙΑΣ, met chi en sigma waar later Grieks de enkele letter xi gebruikt.

Exekias signeerde op twee manieren. Op twee vazen schreef hij dat hij ze zowel beschilderd als gemaakt had; op ongeveer tien of elf andere signeerde hij alleen als pottenbakker, met het werkwoord ‘maakte’. Specialisten schrijven hem op grond van de stijl nog meer vazen toe, en tegenwoordig worden ongeveer veertig stukken met hem verbonden. Verschillende van zijn vazen dragen ook de woorden ‘Onetorides is mooi’, een destijds populaire lofinscriptie voor een jonge Athener. Veel van zijn vazen werden niet in Griekenland gevonden, maar in Etruskische graven in Vulci in Italië, waar Atheens aardewerk gewaardeerd werd en met de doden werd begraven. Daarom staan zijn beste werken nu in Rome, Londen, München en andere musea buiten Griekenland.

Exekias werkte in de zwartfigurige techniek: figuren werden met een glanzende zwarte sliblaag op de oranje klei geschilderd, en fijne details zoals haar, mantels en wapenrusting werden met een scherpe punt ingekrast. Zijn lijnen zijn ongewoon precies, en zijn scènes zijn rustig maar vol spanning.

Op de amfora in het Vaticaan (inventaris 16757, ca. 540–530 v.Chr.) zit Achilles links, nog met zijn helm op, en Ajax zit rechts. Geschilderde letters geven hun namen, en elk roept een getal: vier voor Achilles, drie voor Ajax, woorden die in het Nieuwgrieks τέσσερα en τρία zijn. Geen enkele bewaarde antieke tekst vertelt dit verhaal; het is vooral bekend van vazen. De andere kant toont de tweeling Castor en Pollux met hun ouders Leda en Tyndareos. Op een amfora in het British Museum (ca. 540 v.Chr.) doodt Achilles de Amazonekoningin Penthesileia, en beide namen staan naast hen geschreven. Op een amfora in Boulogne-sur-Mer toont Exekias Ajax alleen, terwijl hij het zwaard voor zijn eigen dood klaarmaakt, en niet de daad zelf. Zijn drinkschaal in München (inventaris 8729) maakt van de binnenkant een zee: Dionysos reist in een schip, uit de mast groeit een wijnrank met druiven en eromheen zwemmen dolfijnen. Grote geschilderde ogen versieren de buitenkant.

In Griekenland hoort Exekias in elke geschiedenis van de antieke kunst. De online geschiedenis van de oude Griekse kunst van het Centrum voor de Griekse Taal noemt hem de belangrijkste schilder van de hele zwartfigurige stijl en toont zijn amfora uit het Vaticaan. Zijn beroemdste gesigneerde werken staan echter in buitenlandse musea, dus de meeste leerders leren hem kennen via foto’s. Probeer het met de foto van de Vaticaanse amfora op deze pagina. Zeg eerst wie waar zit: Ο Αχιλλέας κάθεται αριστερά (Achilles zit links) en Ο Αίαντας κάθεται δεξιά (Ajax zit rechts). Zeg dan hun getallen: τέσσερα (vier), τρία (drie). Houd ten slotte drie dingen uit elkaar: het geschilderde beeld, de antieke woorden op de vaas en het moderne museumbordje ernaast.

• Op zijn vazen wordt de naam ΕΧΣΕΚΙΑΣ gespeld, met ΧΣ waar later Grieks Ξ schrijft.
• Latere schilders herhaalden zijn scène van Achilles en Ajax bij een bordspel op zo’n 150 vazen.
• De oudste bewaarde kelkkrater, een brede mengkom voor wijn, is door Exekias beschilderd.
• Zijn signatuur op de Vaticaanse amfora spreekt met de stem van de vaas zelf: ‘Exekias heeft mij beschilderd en gemaakt’.