Takis (Panajotis Vasilakis)

Panajotis Vasilakis lindi në Athinë më 29 tetor 1925 dhe u rrit gjatë Pushtimit dhe Luftës Civile. Nuk pati asnjë formim artistik zyrtar; si i ri vizatonte dhe bënte figura gipsi, duke vështruar skulpturën e lashtë greke e kikladike, dhe Xhakometin e Pikason në riprodhime. Si shumë artistë grekë të brezit të tij, la vendin dhe në vitin 1954 u vendos në Paris, ku i nënshkruante veprat thjesht «Takis».

Atje e gjeti shpejt temën e tij. I mahnitur nga pylli i sinjaleve, dritave dhe antenave në stacionet hekurudhore, bëri Signaux (Sinjalet) e para në mesin e viteve '50, dhe rreth vitit 1959 nisi të përdorte elektromagnetë. Në vitin 1960, në një ngjarje në galerinë Iris Clert në Paris, poeti afrikano-jugor Sinclair Beiles u mbajt për pak çaste pezull në ajër nga një magnet, duke recituar një manifest: një njeri në hapësirë para astronautit të parë. Takisi punoi në Londër dhe në Shtetet e Bashkuara dhe në vitin 1968 ishte studiues në Center for Advanced Visual Studies të MIT. Në janar 1969 hyri në Museum of Modern Art në Nju Jork dhe hoqi një nga veprat e veta nga një ekspozitë, në protestë që po shfaqej pa pëlqimin e tij; ky veprim ndihmoi në lindjen e Art Workers' Coalition, që luftoi për të drejtat e artistëve.

Që nga viti 1986 ngriti një fondacion dhe një qendër kërkimore në Gerakas, në lindje të Athinës, ku jetoi dhe punoi në dekadat e fundit. Në vitin 2019 Tate Modern në Londër hapi një retrospektivë të madhe të veprës së tij. Vdiq në Athinë më 9 gusht 2019, 93 vjeç.

Takisi donte ta bënte energjinë të dukshme. Sinjalet e tij janë shufra çeliku të holla e të përkulshme, ndonjëherë disa metra të larta, me llamba, objekte të vogla ose copa metali në majë; lëkunden në erë dhe pulsojnë si dritat sinjalizuese të një aerodromi, një peizazh teknologjie që shndërrohet në poezi. Skulpturat magnetike të tij, ose télésculptures, përdorin elektromagnetë të fshehur për të mbajtur pezull gozhdë, gjilpëra, kone e topa metalikë, që dridhen në ajër pa prekur asgjë, kështu që vetë forca bëhet vepër.

Nga mesi i viteve '60 e shndërroi magnetizmin në tingull me Musicales: një gjilpërë ose një top metalik, i tërhequr para e prapa nga një magnet, godet një tel të vetëm të amplifikuar dhe prodhon një muzikë të ngadaltë, të thellë, pothuajse kozmike. Bashkëpunoi me muzikantë e shkencëtarë dhe i pëlqente të thoshte se arti dhe shkenca kërkojnë të njëjtën gjë.

Vepra e tij publike më e njohur është Bassin Takis në La Défense, lagjen e biznesit të Parisit, e përfunduar rreth vitit 1990: një pellg i gjatë nga i cili ngrihen dhjetëra sinjale të larta drite, që shkëlqejnë natën mes kullave të zyrave. Sinjale të tjera qëndrojnë në sheshe e kopshte në Paris, Athinë e gjetiu. Vepra e tij i përket artit kinetik të viteve '50 dhe '60, krahas Jean Tinguely-t dhe Yaacov Agam-it, por me diçka padyshim greke: dashurinë për dritën, për qiellin dhe për një formë të thjeshtë, pothuajse arkaike.

Në Athinë mund të vizitoni Fondacionin Takis (Ίδρυμα Τάκις) në Gerakas, kompleksin e shtëpisë dhe studiove ku jetoi dhe punoi, ku Sinjale dhe vepra magnetike qëndrojnë në kopsht dhe në studio; hapet në orare të caktuara, ndaj kontrolloni para se të shkoni. Në Paris, merrni metronë për në La Défense në muzg dhe ecni përgjatë pellgut me sinjale drite. Veprat e tij janë në koleksionet e Qendrës Pompidou, Tate dhe MoMA, si dhe në Muzeun Kombëtar të Artit Bashkëkohor (EMST) në Athinë. Gazetat dhe televizioni grek i bënë homazh në vitin 2019, kur retrospektiva e Tate e prezantoi para një brezi të ri.

• Nuk shkoi kurrë në shkollë arti; mësoi vetë në Athinë para se të shpërngulej në Paris në 1954.
• Në vitin 1960 bëri një poet të qëndronte pezull në ajër në një galeri pariziane, i mbajtur nga një magnet.
• Në vitin 1969 hoqi në shenjë proteste skulpturën e vet nga një ekspozitë në MoMA të Nju Jorkut.
• «Takis» është thjesht përkëdhelja e zakonshme greke e emrit Panajotis, dhe u bë nënshkrimi i tij i vetëm.