Ksenofoni

Ksenofoni lindi rreth vitit 430 p.e.s. në demin athinas të Erhias, në një familje mjaft të pasur për të mbajtur kuaj, gjë që e bëri kalorës, dhe mjaft konservatore për t'u ndier e shqetësuar në demokracinë radikale të viteve të Luftës së Peloponezit. I ri, ai ndoqi Sokratin. Më 401 p.e.s., kundër këshillës së Sokratit, pranoi ftesën e një miku për t'iu bashkuar ushtrisë që po mblidhte princi pers Kiri i Ri, zyrtarisht kundër fiseve malore, në të vërtetë kundër vëllait të tij, mbretit Artakserks II.

Kiri u vra në betejën e Kunaksës pranë Babilonisë, dhe pak më pas gjeneralët grekë u joshën në një takim dhe u vranë nga satrapi Tisaferni. Ksenofoni, që nuk kishte asnjë komandë, mori fjalën në kuvendin e natës, u zgjodh një nga gjeneralët e rinj dhe në muajt që pasuan ndihmoi të çoheshin rreth dhjetë mijë burra drejt veriut, përmes borës, fiseve armiqësore dhe urisë, deri në qytetin grek të Trapezuntit në Detin e Zi, e pastaj drejt perëndimit deri në Bizant. Më pas shërbeu te mbreti spartan Agesilau, luftoi në anën e Spartës kundër Athinës në Korone më 394 p.e.s. dhe u dëbua zyrtarisht nga qyteti i tij.

Sparta i dha një pronë në Skilunt pranë Olimpisë, ku për njëzet vjet punoi tokën, gjuajti, rriti dy djem dhe shkroi. Pas humbjes së Spartës në Leuktra më 371 p.e.s. e humbi pronën dhe u zhvendos në Korint; dekreti athinas i dëbimit u anulua, dhe i biri, Grili, ra duke luftuar për Athinën në kalorësi në Mantine më 362 p.e.s. Ksenofoni vdiq rreth vitit 354 p.e.s., në Korint ose në Athinë.

Κύρου Ανάβασις (Anabaza, «marshimi drejt brendësisë») është libri që e bëri të pavdekshëm: shtatë libra që tregojnë, në vetën e tretë, se si ai dhe Dhjetë Mijët u kthyen në shtëpi, me momentin e famshëm të librit të katërt kur pararoja arrin majën e malit Teke dhe britma «Θάλαττα, θάλαττα!» rrokulliset mbrapsht përgjatë gjithë kolonës. Është njëkohësisht kujtim lufte, libër udhëtimi nëpër Mesopotami, Kurdistan dhe Armeni, dhe studim se si një ushtri demokratike qeveris veten përmes kuvendit dhe fjalës. Ελληνικά (Helenikat) e vazhdon historinë greke pikërisht aty ku e la Tukididi, më 411 p.e.s., dhe e çon deri në 362, duke përfshirë rënien e Athinës më 404, sundimin e Tridhjetë Tiranëve dhe ngritjen e rënien e Spartës.

Shkrimet sokratike janë gjysma tjetër e trashëgimisë së tij. Απομνημονεύματα (Kujtimet për Sokratin) e mbrojnë mësuesin e tij nga akuza se prishte rininë, duke regjistruar bisedat e tij; bashkë me Απολογία (Apologjia) dhe Συμπόσιον (Simpoziumi) ato janë portreti ynë i vetëm i Sokratit që nuk është shkruar nga Platoni. Οικονομικός (Ekonomiku), një dialog për administrimin e shtëpisë dhe të fermës, i dha Evropës fjalën «ekonomi». Κύρου Παιδεία (Edukimi i Kirit) është një jetëshkrim si roman i Kirit të Madh, i lexuar për shekuj si doracak drejtimi. Shkroi edhe traktate të shkurtra për kalorësinë, për komandantin e kalorësisë, për gjuetinë, për të ardhurat e Athinës dhe për kushtetutën spartane, si dhe një lavdërim për Agesilaun. Greqishtja e tij është e qartë, e rregullt dhe pa stoli, prandaj mësuesit, nga lashtësia deri sot, ua vënë në dorë fillestarëve.

Çdo grek që ka mbaruar liceun e ka lexuar Ksenofonin në origjinal: Ελληνικά, me dorëzimin e Athinës më 404 p.e.s. dhe shembjen e Mureve të Gjata «me tingujt e flautave», janë tekst i detyrueshëm në vitin e parë të liceut grek, dhe Anabaza ishte libri i fillestarëve për një shekull para kësaj. «Θάλαττα, θάλαττα» e thotë gjysmë me shaka kushdo që më në fund arrin te deti gjatë një udhëtimi veror me makinë. Një rrugë me emrin Ξενοφώντος del nga sheshi Sintagma në Athinë. Ekonomiku i tij është paraardhësi i fjalës οικονομία, ekonomi, dhe Anabaza ka frymëzuar vepra nga esetë e Italo Kalvinos deri te filmi i vitit 1979 The Warriors, që e zhvendos marshimin e Dhjetë Mijëve në metronë e Nju Jorkut. Teksti grek gjendet falas në el.wikisource dhe Perseus.

• Anabaza është shkruar në vetën e tretë; Ksenofoni flet për veten si «Ksenofoni» gjatë gjithë veprës, dhe lexuesit e mëvonshëm dyshuan se fillimisht e qarkulloi me një emër tjetër.
• I biri, Grili, ra në sulmin e kalorësisë në Mantine më 362 p.e.s., dhe për të u shkruan aq shumë lavdërime sa Aristoteli shkroi një traktat për to.
• Ksenofoni luftoi kundër qytetit të vet në Korone më 394 p.e.s. dhe u dëbua për këtë; Athina e anuloi dekretin rreth tridhjetë vjet më vonë.
• Filmi kult i vitit 1979 The Warriors është një ritregim i Anabazës, me banda në vend të persëve dhe Koni Ajlendin në vend të Detit të Zi.