Atheneu

Pothuajse gjithçka që dimë për Atheneun vjen nga libri i tij. Ishte nga Naukratisi, qytet i vjetër tregtar grek në deltën e Nilit, dhe në një pasazh i quan banorët e tij “naukratitët e mi”. Jetoi dhe shkroi në Romë në fund të shekullit II dhe në fillim të shekullit III pas Krishtit. Përmend perandorin Komod, që vdiq më 192, si njeri të kohës së vet, prandaj vepra u përfundua pas atij viti. Disa studiues e njësojnë folësin kryesor të dialogut, Ulpianin e Tirit, me juristin e famshëm Ulpian, që vdiq në vitet 220, dhe për këtë arsye e datojnë librin më vonë; ky njësim mbetet i pasigurt.

Gostia e të diturve përmend edhe dy vepra më të hershme të Atheneut, sot të humbura: një histori të mbretërve të Sirisë dhe një studim të shkurtër për një peshk të përmendur në komedinë Ἰχθύες (Peshqit) të Arkipit. I zoti i darkës është Larensi, një romak i shquar, dhe mes mysafirëve ka gramatikanë, filozofë, muzikantë dhe mjekun Galen nga Pergami si personazh. Atheneu ia tregon gjithë historinë mikut të tij Timokratit, në një kornizë sipas mënyrës së dialogut platonik. Për familjen, mësuesit apo datën e vdekjes së tij nuk dihet asgjë e besueshme.

Δειπνοσοφισταί ruhet në pesëmbëdhjetë libra. Dorëshkrimi i plotë më i vjetër, i kopjuar ndoshta në shekullin X dhe sot në Venecia, ka humbur dy librat e parë, fillimin e të tretit dhe pasazhe nga librat 11 dhe 15; këto pjesë njihen nga një epitomë më e shkurtër. Epitoma thotë se rregullimi i librit imiton luksin e darkës. Temat ndjekin tryezën dhe bisedën: bukët në librin 3, peshqit në librin 7, dashuria dhe gratë e famshme në librin 13, kurorat në librin 15. Çdo temë bëhet garë citatesh, sepse mysafirët i përgjigjen njëri-tjetrit me vargje nga komedia, historia, mjekësia dhe poezia.

Në librin 7 rrëfimtari i premton Timokratit t’i rendisë peshqit sipas alfabetit, që t’i mbajë mend. Në librin 3 mysafiri Pontian citon Arkestratin, poet i të ngrënit të mirë nga shekulli IV para Krishtit, i cili lavdëron elbin e Eresit në Lesbos dhe bukën e tregut të Athinës. Atheneu vëren se kjo poemë qarkullonte me disa tituj, mes tyre Γαστρονομία (Gastronomia) dhe Ἡδυπάθεια (Jeta e kënaqësisë). Shtresat kanë rëndësi: Arkestrati shkroi vargjet, Pontiani është personazh që i citon, dhe Atheneu hartoi gjithë bisedën. Fragmentet e ruajtura të Arkestratit dhe shumë vargje nga komedi të humbura të poetëve si Aleksi dhe Antifani lexohen sot kryesisht përmes citimeve të tilla.

Tryeza e Atheneut jeton ende në greqishten e përditshme. Δείπνο (darkë) është δεῖπνον i lashtë, dhe ψάρι (peshk) vjen nga ὀψάριον, zvogëlore e ὄψον, fjalë për ushqim të gatuar që mysafirët e diskutojnë në librin 7. Eresi, elbin e të cilit e lavdëroi Arkestrati, është ende fshat në Lesbos. Provoni: rilexoni, në tekstin në greqishten e sotme në këtë faqe, fjalitë për vargjet e Arkestratit mbi bukën. Pastaj shkruani në greqishten e sotme një menu me pesë pjata sipas rendit alfabetik, siç bëri Atheneu me peshqit e tij. Shtoni dy fjali në ligjëratë të zhdrejtë: Ο Αρχέστρατος γράφει ότι το καλύτερο κριθάρι βγαίνει στην Ερεσό (Arkestrati shkruan se elbi më i mirë vjen nga Eresi) dhe Ο Ποντιανός παραθέτει τους στίχους του (Pontiani citon vargjet e tij).

• Fjala δειπνοσοφιστής bashkon δεῖπνον (darkë) dhe σοφιστής (njohës ose sofist).
• Mjeku Galen nga Pergami shfaqet mes mysafirëve si personazh dhe e vonon ngrënien me një fjalim për bukët.
• Atheneu thotë se i renditi peshqit e librit 7 sipas alfabetit, që të mbahen mend më lehtë.
• Një përkthim latinisht nga Natale Conti u shtyp në Venecia më 1556.