Takis (Panagiotis Vassilakis)

Panagiotis Vassilakis werd op 29 oktober 1925 in Athene geboren en groeide op tijdens de Bezetting en de Burgeroorlog. Hij had geen formele kunstopleiding; als jongeman tekende hij en maakte hij gipsen figuren, terwijl hij keek naar oude Griekse en Cycladische beeldhouwkunst en, in reproducties, naar Giacometti en Picasso. Zoals veel Griekse kunstenaars van zijn generatie verliet hij het land en in 1954 vestigde hij zich in Parijs, waar hij zijn werk eenvoudig met «Takis» signeerde.

Daar vond hij snel zijn onderwerp. Getroffen door het woud van seinen, lichten en antennes op de spoorwegstations, maakte hij halverwege de jaren vijftig zijn eerste Signaux (Signalen), en rond 1959 begon hij elektromagneten te gebruiken. In 1960 werd tijdens een evenement in galerie Iris Clert in Parijs de Zuid-Afrikaanse dichter Sinclair Beiles even door een magneet in de lucht gehouden terwijl hij een manifest voordroeg: een mens in de ruimte vóór de eerste astronaut. Takis werkte in Londen en in de Verenigde Staten en was in 1968 fellow aan het Center for Advanced Visual Studies van MIT. In januari 1969 liep hij het Museum of Modern Art in New York binnen en haalde een van zijn eigen werken uit een tentoonstelling, uit protest omdat het zonder zijn toestemming werd getoond; de actie hielp de Art Workers' Coalition op gang te brengen, die voor de rechten van kunstenaars streed.

Vanaf 1986 richtte hij een stichting en onderzoekscentrum op in Gerakas, ten oosten van Athene, waar hij zijn laatste decennia woonde en werkte. In 2019 opende Tate Modern in Londen een grote overzichtstentoonstelling van zijn werk. Hij stierf op 9 augustus 2019 in Athene, 93 jaar oud.

Takis wilde energie zichtbaar maken. Zijn Signalen zijn dunne, buigzame stalen staven, soms enkele meters hoog, met bovenop lampjes, kleine voorwerpen of stukjes metaal; ze wiegen in de wind en knipperen als de signaallichten van een vliegveld, een technologisch landschap dat poëzie wordt. Zijn magnetische beelden, of télésculptures, gebruiken verborgen elektromagneten om spijkers, naalden, metalen kegels en ballen zwevend te houden, trillend in de lucht zonder iets aan te raken, zodat de kracht zelf het kunstwerk wordt.

Vanaf halverwege de jaren zestig maakte hij van magnetisme geluid met zijn Musicales: een naald of metalen bal, door een magneet heen en weer getrokken, slaat tegen één versterkte snaar en brengt een trage, diepe, bijna kosmische muziek voort. Hij werkte samen met musici en wetenschappers en zei graag dat kunst en wetenschap naar hetzelfde zochten.

Zijn bekendste openbare werk is het Bassin Takis in La Défense, de zakenwijk van Parijs, voltooid rond 1990: een lange vijver waaruit tientallen hoge lichtsignalen oprijzen, die 's nachts tussen de kantoortorens gloeien. Andere Signalen staan op pleinen en in tuinen in Parijs, Athene en elders. Zijn werk hoort bij de kinetische kunst van de jaren vijftig en zestig, naast Jean Tinguely en Yaacov Agam, maar met iets onmiskenbaar Grieks: een liefde voor het licht, voor de hemel en voor een eenvoudige, bijna archaïsche vorm.

In Athene kun je de Takis-stichting (Ίδρυμα Τάκις) in Gerakas bezoeken, het complex van woonhuis en ateliers waar hij woonde en werkte, met Signalen en magnetische werken in de tuin en het atelier; ze is op vaste tijden open, dus kijk dat na voor je gaat. Neem in Parijs bij schemering de metro naar La Défense en loop langs de vijver met lichtsignalen. Zijn werken zitten in de collecties van het Centre Pompidou, Tate en MoMA en in het Nationaal Museum voor Hedendaagse Kunst (EMST) in Athene. Griekse kranten en televisie brachten hem in 2019 eer, toen de Tate-retrospectieve hem aan een nieuwe generatie voorstelde.

• Hij ging nooit naar een kunstacademie; hij leerde zichzelf alles in Athene voordat hij in 1954 naar Parijs verhuisde.
• In 1960 liet hij in een Parijse galerie een dichter in de lucht zweven, vastgehouden door een magneet.
• In 1969 haalde hij uit protest zijn eigen beeld uit een tentoonstelling in het MoMA in New York.
• «Takis» is gewoon de gebruikelijke Griekse koosnaam voor Panagiotis, en het werd zijn enige signatuur.