Matsi Haxhilazaru

Maria Loukia Haxhilazaru, e njohur si Matsi, lindi në Selanik në janar 1914; i ati, Kleon Haxhilazaros, ishte biznesmen. Gjatë Luftës së Parë Botërore familja jetoi në Francë dhe në Itali, dhe nga viti 1919 u vendos në Athinë. Më 1934, pasi familja kishte humbur pasurinë, të dy prindërit vdiqën brenda pak muajve. U martua tri herë; burri i saj i tretë, nga 1939 deri më 1943, ishte poeti surrealist Andreas Embirikos.

Në qershor 1944, gjatë pushtimit gjerman, shtëpia botuese Ikaros nxori përmbledhjen e saj të parë me emrin Matsi Andreu. Në dhjetor 1945 u nis për në Paris me anijen Mataroa, me një bursë të Institutit Francez. Nga 1946 deri më 1954 jetoi atje me piktorin katalanas Javier Vilató, nipin e Pikasos; njohu vetë Pikason dhe nisi të shkruante në frëngjisht.

U kthye në Athinë më 1958 dhe punoi për Organizatën Kombëtare Greke të Turizmit deri më 1964, pastaj shkoi sërish në Paris. Nga viti 1973 jetoi përsëri në Athinë dhe punoi në marrëdhëniet me publikun të Bankës Tregtare të Greqisë. Më 1984 foli për jetën e saj dhe lexoi poezi në filmin e Frida Liappës për serinë e ERT-së Γυναικεία πορτραίτα (Portrete grash). Vdiq në Athinë më 16 qershor 1987.

Μάης, Ιούνης και Νοέμβρης (Maj, qershor dhe nëntor, 1944) hapi një seri të re të poezisë moderne greke të Ikarosit, ku shpejt doli edhe Μπολιβάρ (Bolivari) i Nikos Engonopulosit. Libri doli kur kritikët e gazetave talleshin me surrealizmin, dhe kritiku Michail Rodas sulmoi edhe poezitë e saj. Më vonë ajo tregoi se i kishte shkruar këto poezi pothuaj pa u ndalur, e pastaj i shkurtonte dhe i ndryshonte vazhdimisht, derisa mbetej diçka fare e vogël, «si bërthama e ullirit».

Gjuhët e saj duhen dalluar. Në Paris botoi dy libra në frëngjisht te botuesi i vogël Guy Lévis Mano: Cinq fois (Pesë herë, 1949) dhe La Frange des mots (Thekët e fjalëve, 1954). Përktheu gjithashtu këngë popullore greke në frëngjisht te Chants populaires des Grecs (1951). Në greqisht shkroi Κρυφοχώρι (Fshati i fshehur, 1951), dhe poezitë e saj greke u mblodhën te Έρως μελαχρινός (Erosi zeshkan, 1979). 7 × 3 (1984) përmban tekste në greqisht, frëngjisht dhe anglisht, ndërsa Το δίχως άλλο (Pa tjetër, 1985) ishte përmbledhja e saj e fundit.

Poezitë e saj janë të shkurtra, sensuale dhe plot figura befasuese nga trupi, natyra dhe gjërat e përditshme. Vetë ajo e quante shkrimin e saj post-surrealist (μεταϋπερρεαλιστικό).

Për një kohë të gjatë Haxhilazaru pati pak lexues, por pas vdekjes së saj interesi është rritur. Ikarosi vazhdon të botojë Ποιήματα 1944–1985; Christos Daniil botoi më 2012 një biografi të ilustruar të saj, dhe më 2013 dolën letrat e saj nga Parisi drejtuar Embirikosit (1946–1947). Më 2022 revista letrare Χάρτης (Chartis) i kushtoi një homazh të madh, ku u diskutua edhe një shfaqje teatrale e bazuar në poezitë e saj. Sipas gazetarit Stathis Tsangarousianos, Manos Haxhidhakis e quajti veprën e saj «poezi grash, krejt pasion».

Provoni: lexoni me zë titullin grek Μάης, Ιούνης και Νοέμβρης, shkruani pranë tij format zyrtare Μάιος, Ιούνιος dhe Νοέμβριος, pastaj thoni një datë tuajën, për shembull «Γεννήθηκα στις 3 Μαΐου» (kam lindur më 3 maj).

• Thoshte se ishte trigjuhëshe: për shkak të lëvizjeve të prindërve mësoi fillimisht anglisht, pastaj italisht, dhe greqisht vetëm pasi u kthye në Greqi.
• Sipas saj, mendimet metafizike dhe filozofike i vinin në frëngjisht, dhe shpesh e kërkonte më kot fjalën greke.
• Parapëlqente εσύ-në (ti) familjare ndaj εσείς-it (ju) të sjellshëm dhe e quante «një hap drejt miqësisë».
• Kopertina e librit të saj të parë kishte një gdhendje në dru me katër ngjyra nga piktorët Diamantopulu dhe Manusakis.