Lisipi

Lisipi vinte nga Sikioni, qytet pranë Korintit me traditë të fortë në pikturë dhe në punimin e bronzit. Datat e sakta të lindjes dhe të vdekjes së tij nuk dihen. Shkrimtari romak Plini Plaku e vendos kulmin e tij në Olimpiadën e 113-të (328–325 p.e.s.), në kohën e Aleksandrit të Madh, dhe porositë e tij tregojnë një karrierë të gjatë në pjesën më të madhe të gjysmës së dytë të shekullit IV p.e.s. Plini tregon, duke cituar historianin grek Duris nga Samosi, se Lisipi nuk pati mësues dhe nisi si punëtor i thjeshtë bronzi. Kur e pyeti piktorin Eupomp cilin mjeshtër të mëparshëm të ndiqte, ky i tregoi një turmë njerëzish dhe u përgjigj se duhet imituar vetë natyra, jo një artist tjetër. Kjo është një anekdotë e mëvonshme, jo dëshmi bashkëkohore.

Lisipi u bë skulptori më i lidhur me Aleksandrin. Plutarku shkruan se statujat e tij e jepnin më mirë pamjen e Aleksandrit, përfshirë animin e lehtë të qafës, dhe se vetë Aleksandri e quante vetëm Lisipin të denjë për ta paraqitur. Plini shton se Lisipi e paraqiti Aleksandrin në shumë vepra, duke nisur nga fëmijëria e tij. Ai tregon edhe një histori të famshme: skulptori linte mënjanë një monedhë ari nga pagesa për çdo statujë, dhe pas vdekjes së tij trashëgimtari gjeti rreth 1500 monedha. Numri ndoshta është i ekzagjeruar, por tregon famën e tij për një prodhim të madh. Plini përmend bijtë e tij Laipin, Boedin dhe Eutikratin si skulptorë të formuar në punishten e tij.

Lisipi punonte kryesisht në bronz dhe pothuajse asnjë nga statujat e tij origjinale nuk ka mbijetuar. I njohim nga përshkrime antike, baza me mbishkrime dhe kopje të mëvonshme, ndaj çdo atribuim kërkon kujdes. Plini thotë se ai ndryshoi përpjesëtimet më katrore të statujave të vjetra: kokat u bënë më të vogla, trupat më të hollë dhe flokët më të detajuar, kështu që figurat dukeshin më të gjata. Plini sjell edhe thënien e skulptorit: artistët e mëparshëm i bënin njerëzit siç ishin, ndërsa ai siç dukeshin.

Atleti i tij më i famshëm ishte Αποξυόμενος (ai që kruhet). Bronzi tregonte një të ri që pas stërvitjes hiqte vajin dhe rërën nga krahu me një strigil, një kruajtëse metalike të lakuar. Në Romë Agripa e vendosi para termave të tij; sipas Plinit, perandori Tiberi e çoi në dhomën e tij të gjumit, derisa protestat në teatër e detyruan ta kthente. Një kopje prej mermeri e gjetur në Trastevere më 1849 ndodhet sot në Muzetë e Vatikanit. Në Delfi, statuja prej mermeri e atletit Agia, nga monumenti familjar i Daohut nga Farsala, konsiderohet kopje e mundshme e një bronzi të Lisipit. Vepra të tjera njihen vetëm nga tekstet: një Zeus prej bronzi në Taranto i lartë dyzet kute, një statujë e Καιρός (çastit të përshtatshëm) dhe shumë figura të Heraklit. Herakliu i madh Farneze në Napoli, i nënshkruar nga kopjuesi Glikon, ndjek një model lisipian.

Lisipi ndihmon të kuptohet kalimi nga skulptura klasike te ajo helenistike, dhe ndikimi i tij shkoi larg: Plini thotë se nxënësi i tij Hari nga Lindi bëri Kolosin e Rodosit. Në Greqi, stili i tij shihet më qartë në Muzeun Arkeologjik të Delfit, ku Agia qëndron me grupin e Daohut. Për një detyrë të shkurtër, hapni një foto të Apoksiomenit të Vatikanit dhe shkruani tri fjali në greqishten e re që nisin me Πριν από την άσκηση (Para stërvitjes), Τώρα (Tani) dhe Μετά (Pastaj). Për shembull: Πριν από την άσκηση άλειψε το σώμα του με λάδι (Para stërvitjes e leu trupin me vaj). Pastaj shtoni një fjali pësore, si Το άγαλμα σώζεται σε αντίγραφο (Statuja ruhet në një kopje). Mbani mend se fotoja tregon një kopje romake prej mermeri, jo bronzin e humbur të Lisipit.

• Sipas Plinit, populli romak bërtiti në teatër derisa Tiberi e ktheu Apoksiomenin.
• Kolosin e Rodosit e bëri Hari nga Lindi, të cilin Plini e quan nxënës të Lisipit.
• Plini tregon se Zeusi kolosal i Tarantos ishte aq mirë i ekuilibruar sa stuhitë nuk mund ta rrëzonin.
• Poeti Posidipi shkroi një epigram ku statuja e Kairosit nga Lisipi u përgjigjet pyetjeve të një kalimtari.