Perikliu

Perikliu lindi rreth vitit 495 p.e.s. në aristokracinë athinase: i ati, Ksantipi, komandonte flotën që mundi persët në Mikale në vitin 479 p.e.s., dhe e ëma, Agaristja, i përkiste Alkmeonidëve, familjes së reformatorit Klisten. Mësues pati filozofin Anaksagora, shoqërohej me skulptorin Fidia dhe me sofistët, dhe njihej për një përmbajtje aq të plotë sa poetët komikë e quajtën «Olimpasi». Ata talleshin edhe me kokën e tij të zgjatur, prandaj çdo bust portreti e tregon me përkrenare.

Hyri në politikë në vitet 460 në krahun demokratik dhe, pasi reformat e Efialtit në vitin 462/461 p.e.s. ia hoqën kompetencat këshillit aristokratik të Areopagut, u bë njeriu kryesor i kuvendit. Rreth vitit 443 p.e.s. e tutje u zgjodh strateg (στρατηγός) çdo vit dhe e përdori detyrën për ta drejtuar qytetin. Bëri që thesari i Lidhjes së Delosit të zhvendosej në Athinë (454 p.e.s.), shtypi kryengritjen e Samosit (440 p.e.s.) dhe i doli përballë Spartës në krizën që çoi në Luftën e Peloponezit në vitin 431 p.e.s., duke i bindur athinasit të tërhiqeshin pas mureve dhe t'i besonin flotës.

Jeta e tij private ishte skandal publik: u nda nga gruaja dhe jetoi me Aspasinë e Miletit, një të huaj me zgjuarsi të famshme, me të cilën pati një djalë. Kur murtaja goditi qytetin e mbipopulluar në vitin 430 p.e.s., ai humbi dy djemtë e ligjshëm, u shkarkua për pak kohë dhe u gjobit, pastaj u rizgjodh. Vdiq edhe vetë nga murtaja në vjeshtën e vitit 429 p.e.s. Tukididi gjykoi se Athina nën të ishte «në emër demokraci, në fakt sundim i qytetarit të parë».

Arritjet e Perikliut janë ligje, ndërtesa dhe një fjalim. Ligjet e bënë demokracinë radikale. Pagesa e gjykatësve, e futur me propozimin e tij, do të thoshte që një fshatar i varfër mund të ulej në gjykatat e popullit pa humbur fitimin e një dite, dhe pas saj erdhi pagesa për detyrat publike. Ligji i tij për shtetësinë i vitit 451/450 p.e.s. e kufizoi shtetësinë te ata që kishin nënë athinase, jo vetëm baba, një masë që më vonë do të prekte djalin e tij me Aspasinë, i cili duhej bërë qytetar me votim të posaçëm.

Ndërtesat u paguan pjesërisht me haraçin e aleatëve, gjë që kundërshtarët e tij e quanin grabitje. Partenoni u ndërtua midis viteve 447 dhe 432 p.e.s. nga arkitektët Iktin dhe Kalikrat, me Fidian që drejtonte skulpturën dhe krijoi Athinanë e madhe prej ari dhe fildishi brenda tij; që nga viti 437 p.e.s. pasuan porta monumentale e Propileve dhe Odeoni pranë teatrit të Dionisit. Brenda pesëmbëdhjetë vjetësh Akropoli mori formën që bota e njeh ende. Po ato vite ishin vitet e Sofokliut, të Herodotit në Athinë, të Sokratit të ri dhe të veprave të para të Euripidit, prandaj grekët flasin për «shekullin e artë të Perikliut».

Fjalimi është fjalimi mortor (Επιτάφιος) për të rënët e parë të luftës, në dimrin e viteve 431/430 p.e.s., ashtu siç e jep Tukididi në librin 2. Të vdekurit mezi i përmend; përshkruan qytetin për të cilin ata vdiqën: qeverisjen e shumicës, drejtësinë e barabartë, lirinë në jetën private, hapjen ndaj të huajve, guximin që lind nga mendimi dhe jo nga stërvitja, dhe të famshmen «e duam të bukurën me thjeshtësi dhe diturinë pa butësi». Ishte, në thelb, përkufizimi i parë i shkruar i një mënyre jetese demokratike.

Nxënësit grekë e takojnë Perikliun dy herë: në tekstet e historisë së gjimnazit, ku shekulli V p.e.s. është thjesht «epoka e Perikliut» (ο χρυσός αιώνας του Περικλή), dhe në lice, ku shumë e lexojnë fjalimin mortor në origjinalin grek te Tukididi. Shprehja «χρυσός αιώνας» është bërë termi i zakonshëm grek për çdo epokë të artë. Vizitori mund ta ndjekë në Akropol, nga Propilet te Partenoni, dhe në Muzeun e ri të Akropolit poshtë, friza dhe metopat e të cilit janë vepra që ai porositi; leximi A2 i faqes për Akropolin është një hap i parë. Bustet e tij romake, kopje të një bronzi të humbur të Kresilait, ndodhen në British Museum dhe në Vatikan. Rrugë me emrin Περικλέους ka në shumicën e qyteteve greke, dhe fjalimi mortor citohet ende në parlamente kur demokracia ka nevojë të mbrohet.

• Poetët komikë e quanin «kokë qepe deti» për shkak të formës së kafkës, që është shpjegimi tradicional i përkrenares në të gjitha portretet e tij.
• Sipas ligjit të tij për shtetësinë të vitit 451/450 p.e.s., djali i tij me Aspasinë nuk ishte athinas; pasi djemtë e ligjshëm vdiqën nga murtaja, kuvendi bëri përjashtim për djaloshin.
• U zgjodh strateg pesëmbëdhjetë herë rresht, me votim vjetor, dhe kështu një demokraci erdhi të udhëhiqej kaq gjatë nga një njeri i vetëm.
• Fjalimi mortor ka mbijetuar vetëm sepse Tukididi e shkroi me fjalët e veta, sipas asaj që Perikliu «do të duhej të thoshte»; nuk ekzistonte asnjë procesverbal.