Jakovos Kambanelis

Kambanelis lindi më 2 dhjetor 1922 në Hora, qytetin kryesor të Naksosit, në një familje me mundësi modeste që u shpërngul në Athinë në mesin e viteve 1930. E la shkollën herët, punoi dhe studioi vizatim teknik në kurse të mbrëmjes, pa asnjë arsim letrar formal. Më 1942, gjatë pushtimit gjerman, u përpoq të arratisej jashtë vendit për t'u bashkuar me Aleatët; u arrestua në kufirin austriak më 1943 dhe u internua në kampin e përqendrimit të Mauthauzenit, ku mbeti derisa trupat amerikane e çliruan më 5 maj 1945.

Kthyer në Athinë, e zbuloi teatrin si spektator dhe mësoi vetë të shkruante për të. Dramat e tij të para u vunë në skenë rreth vitit 1950, dhe Teatri Kombëtar vuri Η έβδομη μέρα της δημιουργίας (Dita e shtatë e krijimit) më 1956. Suksesi i madh erdhi vitin pasardhës me Theatro Technis të Karolos Kounit dhe Η αυλή των θαυμάτων. Që atëherë ai qe për gjysmë shekulli figura qendrore e dramaturgjisë greke, duke shkruar edhe skenarë filmash, duke regjisuar vetë një film dhe duke u dhënë tekste Mikis Theodorakisit, Stavros Ksarhakosit dhe të tjerëve.

Gjatë diktaturës së viteve 1967–74, Μεγάλο μας τσίρκο i tij u bë një akt rezistence çdo mbrëmje. U zgjodh në Akademinë e Athinës më 1999, vazhdoi të shkruante drama edhe pas të tetëdhjetave dhe vdiq në Athinë më 29 mars 2011. E bija, Katerina Kambaneli, është këngëtare e njohur.

Η αυλή των θαυμάτων (Oborri i mrekullive, 1957) zhvillohet në oborrin e përbashkët të një shtëpie të vjetër athinase ku jetojnë disa familje të varfra. Shtëpia do të shembet për t'i lënë vend një pallati, një çift i ri niset për në Australi, dhe drama mbyllet me oborrin që zbrazet. E shkruar në gjuhën e përditshme, me humor dhe pa heronj, ajo u bë modeli i teatrit realist grek. Παραμύθι χωρίς όνομα (Përrallë pa emër, 1959), sipas romanit të Penelopi Deltës, dhe Οδυσσέα, γύρισε σπίτι (Odise, kthehu në shtëpi, 1966) tregojnë anën e tij tjetër, lozonjare dhe politike.

Μαουτχάουζεν (Mauthauzen, 1963) është rrëfimi i tij në prozë për kampin dhe, mbi të gjitha, për muajt e çuditshëm pas çlirimit, kur të mbijetuarit qëndruan aty dhe ai u dashurua me një vajzë hebreje lituaneze. Mikis Theodorakis u vuri muzikë katër poezive prej tij si Η Μπαλάντα του Μαουτχάουζεν (Balada e Mauthauzenit, 1966), e kënduar nga Maria Farantouri; kënga e saj e parë, Άσμα ασμάτων (Kënga e këngëve), në të cilën një i burgosur pyet vajzat e kampit nëse e kanë parë dashurinë e tij, është nga këngët më të njohura në greqisht.

Το μεγάλο μας τσίρκο (Cirku ynë i madh, 1973), i vënë në skenë nga Xheni Karezi dhe Kostas Kazakos me muzikë të Stavros Ksarhakosit dhe me zërin e këngëtarit kretas Nikos Ksiluris, ritregon historinë greke nga 1821 deri sot si një varg numrash cirku; publiku nën juntë e kuptonte çdo aluzion dhe shfaqjet shndërroheshin në demonstrata. Për kinemanë shkroi Στέλλα (Stela, 1955) për Mihalis Kakojanisin dhe Melina Merkurin, sipas dramës së vet, dhe Ο Δράκος (Përbindëshi, 1956) për Nikos Kundurosin.

Kambanelis vihet në skenë çdo sezon në Greqi: një rivënie e Η αυλή των θαυμάτων ose e Το μεγάλο μας τσίρκο është ngjarje e rregullt, dramat e tij studiohen në shkollat greke të teatrit dhe gjenden në antologjitë letrare të liceut. Mënyra më e thjeshtë për ta njohur është të dëgjoni Άσμα ασμάτων në regjistrimin e Farantourit, pastaj të lexoni greqishten e shkurtër e të qartë të Μαουτχάουζεν, që është edhe një hyrje prekëse në vitet e pushtimit. Theodorakis e drejtoi Baladën në vetë memorialin e Mauthauzenit më 1988 dhe sërish më 1995, në praninë e Kambanelisit, dhe kënga këndohet në ditët përkujtimore të Holokaustit në Greqi. Në Naksos vendlindja e tij e nderon, dhe filmi Στέλλα, ku Merkuri këndon «Αγάπη που 'γινες δίκοπο μαχαίρι», është një klasik që shfaqet në televizionin grek.

• Nuk e mbaroi kurrë shkollën e mesme dhe e mësoi teatrin vetëm duke parë shfaqje pas kthimit nga Mauthauzeni.
• Të dashuruarit e Άσμα ασμάτων janë të vërtetë: kënga lindi nga dashuria e tij për një të mbijetuar hebreje lituaneze në muajt pas çlirimit të kampit.
• Το μεγάλο μας τσίρκο (1973) u shfaq nën censurën e kolonelëve, dhe publiku që këndonte bashkë me Nikos Ksilurisin e kthente çdo mbrëmje në protestë.
• U zgjodh në Akademinë e Athinës më 1999, nder i rrallë për një dramaturg.