Τάκις

Ο Παναγιώτης Βασιλάκης γεννήθηκε στην Αθήνα στις 29 Οκτωβρίου 1925 και μεγάλωσε μέσα στην Κατοχή και τον Εμφύλιο. Δεν είχε καμία τυπική καλλιτεχνική εκπαίδευση· νέος ακόμη, σχεδίαζε και έφτιαχνε γύψινες μορφές, μελετώντας την αρχαία ελληνική και την κυκλαδική γλυπτική, καθώς και τον Τζακομέτι και τον Πικάσο από αναπαραγωγές. Όπως πολλοί Έλληνες καλλιτέχνες της γενιάς του, έφυγε από τη χώρα και το 1954 εγκαταστάθηκε στο Παρίσι, υπογράφοντας τα έργα του απλώς «Τάκις».

Εκεί βρήκε γρήγορα το θέμα του. Εντυπωσιασμένος από το δάσος των σημάτων, των φώτων και των κεραιών στους σιδηροδρομικούς σταθμούς, έφτιαξε τα πρώτα του Σήματα στα μέσα της δεκαετίας του 1950, και γύρω στο 1959 άρχισε να χρησιμοποιεί ηλεκτρομαγνήτες. Το 1960, σε μια εκδήλωση στη γκαλερί Iris Clert στο Παρίσι, ο Νοτιοαφρικανός ποιητής Σίνκλερ Μπέιλς κρατήθηκε για λίγο στον αέρα από έναν μαγνήτη, απαγγέλλοντας ένα μανιφέστο: ένας άνθρωπος στο διάστημα πριν από τον πρώτο αστροναύτη. Ο Τάκις εργάστηκε στο Λονδίνο και στις Ηνωμένες Πολιτείες και το 1968 ήταν υπότροφος στο Κέντρο Προχωρημένων Οπτικών Σπουδών του MIT. Τον Ιανουάριο του 1969 μπήκε στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης και αφαίρεσε ένα δικό του έργο από μια έκθεση, διαμαρτυρόμενος επειδή εκτιθόταν χωρίς τη συγκατάθεσή του· η πράξη αυτή βοήθησε να γεννηθεί η Art Workers' Coalition, που αγωνίστηκε για τα δικαιώματα των καλλιτεχνών.

Από το 1986 δημιούργησε ίδρυμα και ερευνητικό κέντρο στον Γέρακα, ανατολικά της Αθήνας, όπου έζησε και δούλεψε τις τελευταίες δεκαετίες του. Το 2019 η Tate Modern του Λονδίνου εγκαινίασε μεγάλη αναδρομική έκθεση του έργου του. Πέθανε στην Αθήνα στις 9 Αυγούστου 2019, σε ηλικία 93 ετών.

Ο Τάκις ήθελε να κάνει την ενέργεια ορατή. Τα Σήματά του είναι λεπτές, εύκαμπτες ατσάλινες βέργες, μερικές φορές ύψους αρκετών μέτρων, με λάμπες, μικρά αντικείμενα ή κομμάτια μετάλλου στην κορυφή· ταλαντεύονται στον αέρα και αναβοσβήνουν σαν τα φώτα σήμανσης ενός αεροδρομίου, ένα τοπίο τεχνολογίας που γίνεται ποίηση. Τα μαγνητικά γλυπτά του, τα τηλεγλυπτά, χρησιμοποιούν κρυμμένους ηλεκτρομαγνήτες για να κρατούν μετέωρα καρφιά, βελόνες, μεταλλικούς κώνους και μπάλες, που τρέμουν στον αέρα χωρίς να αγγίζουν τίποτα, ώστε η ίδια η δύναμη να γίνεται έργο.

Από τα μέσα της δεκαετίας του 1960 μετέτρεψε τον μαγνητισμό σε ήχο με τα Μουσικά του: μια βελόνα ή μια μεταλλική μπάλα, που ένας μαγνήτης την τραβά μπρος πίσω, χτυπά μία μόνο ενισχυμένη χορδή και παράγει μια αργή, βαθιά, σχεδόν κοσμική μουσική. Συνεργάστηκε με μουσικούς και επιστήμονες και του άρεσε να λέει ότι η τέχνη και η επιστήμη αναζητούν το ίδιο πράγμα.

Το γνωστότερο δημόσιο έργο του είναι η Λίμνη του Τάκις στη Λα Ντεφάνς, την επιχειρηματική συνοικία του Παρισιού, που ολοκληρώθηκε γύρω στο 1990: μια μακριά δεξαμενή νερού από την οποία υψώνονται δεκάδες ψηλά φωτεινά σήματα, που λάμπουν τη νύχτα ανάμεσα στους πύργους γραφείων. Άλλα Σήματα στέκονται σε πλατείες και κήπους στο Παρίσι, στην Αθήνα και αλλού. Το έργο του ανήκει στην κινητική τέχνη των δεκαετιών του 1950 και του 1960, δίπλα στον Ζαν Τενγκελί και τον Γιάκοβ Αγκάμ, αλλά με κάτι αναμφισβήτητα ελληνικό: την αγάπη για το φως, τον ουρανό και μια απλή, σχεδόν αρχαϊκή μορφή.

Στην Αθήνα μπορείτε να επισκεφθείτε το Ίδρυμα Τάκις στον Γέρακα, το συγκρότημα κατοικίας και εργαστηρίων όπου έζησε και δούλεψε, όπου Σήματα και μαγνητικά έργα στέκονται στον κήπο και στο εργαστήριο· λειτουργεί σε συγκεκριμένες ώρες, γι' αυτό ενημερωθείτε πριν πάτε. Στο Παρίσι, πάρτε το μετρό για τη Λα Ντεφάνς το σούρουπο και περπατήστε κατά μήκος της λίμνης με τα φωτεινά σήματα. Έργα του βρίσκονται στις συλλογές του Κέντρου Πομπιντού, της Tate και του MoMA, καθώς και στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ) στην Αθήνα. Οι ελληνικές εφημερίδες και η τηλεόραση του απέτισαν φόρο τιμής το 2019, όταν η αναδρομική της Tate τον σύστησε σε μια νέα γενιά.

• Δεν πήγε ποτέ σε σχολή καλών τεχνών· διδάχτηκε μόνος του στην Αθήνα πριν μετακομίσει στο Παρίσι το 1954.
• Το 1960 έκανε έναν ποιητή να αιωρείται στον αέρα σε μια παρισινή γκαλερί, κρατημένος από έναν μαγνήτη.
• Το 1969 πήρε το δικό του γλυπτό από μια έκθεση του MoMA στη Νέα Υόρκη, σε ένδειξη διαμαρτυρίας.
• Το «Τάκις» είναι απλώς το συνηθισμένο ελληνικό χαϊδευτικό του Παναγιώτη, και έγινε η μόνη του υπογραφή.