Μάτση Χατζηλαζάρου

Η Μαρία Λουκία Χατζηλαζάρου, γνωστή ως Μάτση, γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη τον Ιανουάριο του 1914· ο πατέρας της, Κλέων Χατζηλάζαρος, ήταν επιχειρηματίας. Στα χρόνια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου η οικογένεια έζησε στη Γαλλία και στην Ιταλία, και από το 1919 εγκαταστάθηκε στην Αθήνα. Το 1934, αφού η οικογένεια είχε χάσει την περιουσία της, πέθαναν και οι δύο γονείς της μέσα σε λίγους μήνες. Παντρεύτηκε τρεις φορές· τρίτος σύζυγός της, από το 1939 ως το 1943, ήταν ο υπερρεαλιστής ποιητής Ανδρέας Εμπειρίκος.

Τον Ιούνιο του 1944, στα χρόνια της γερμανικής Κατοχής, ο «Ίκαρος» κυκλοφόρησε την πρώτη της συλλογή με το όνομα Μάτση Ανδρέου. Τον Δεκέμβριο του 1945 ταξίδεψε για το Παρίσι με το πλοίο «Ματαρόα», με υποτροφία του Γαλλικού Ινστιτούτου. Από το 1946 ως το 1954 έζησε εκεί με τον Καταλανό ζωγράφο Χαβιέ Βιλατό, ανιψιό του Πικάσο· γνώρισε τον ίδιο τον Πικάσο και άρχισε να γράφει στα γαλλικά.

Γύρισε στην Αθήνα το 1958 και εργάστηκε στον Ελληνικό Οργανισμό Τουρισμού ως το 1964, ύστερα ξαναπήγε στο Παρίσι. Από το 1973 έζησε πάλι στην Αθήνα, όπου εργάστηκε στις δημόσιες σχέσεις της Εμπορικής Τράπεζας. Το 1984 μίλησε για τη ζωή της και διάβασε ποιήματά της στην ταινία της Φρίντας Λιάππα για τη σειρά της ΕΡΤ «Γυναικεία πορτραίτα». Πέθανε στην Αθήνα στις 16 Ιουνίου 1987.

Το Μάης, Ιούνης και Νοέμβρης (1944) εγκαινίασε μια νέα σειρά του «Ίκαρου» για τη νέα ελληνική ποίηση, όπου σύντομα κυκλοφόρησε και ο Μπολιβάρ του Νίκου Εγγονόπουλου. Βγήκε σε μια εποχή που κριτικοί των εφημερίδων χλεύαζαν τον υπερρεαλισμό, και ο κριτικός Μιχαήλ Ροδάς επιτέθηκε και στα δικά της ποιήματα. Αργότερα είπε ότι τα ποιήματα αυτά τα έγραψε σχεδόν χωρίς να σταματήσει, ύστερα όμως τα έκοβε και τα άλλαζε ξανά και ξανά, ώσπου έμενε κάτι ελάχιστο, «σαν το κουκούτσι της ελιάς».

Οι γλώσσες της πρέπει να ξεχωρίζουν. Στο Παρίσι εξέδωσε δύο βιβλία στα γαλλικά από τις μικρές εκδόσεις του Guy Lévis Mano: Cinq fois (Πέντε φορές, 1949) και La Frange des mots (Τα λόγια έχουν κρόσσια, 1954). Μετέφρασε επίσης ελληνικά δημοτικά τραγούδια στα γαλλικά, στον τόμο Chants populaires des Grecs (1951). Στα ελληνικά έγραψε το Κρυφοχώρι (1951), και τα ελληνικά της ποιήματα συγκεντρώθηκαν στον τόμο Έρως μελαχρινός (1979). Το 7 × 3 (1984) περιέχει κείμενα στα ελληνικά, στα γαλλικά και στα αγγλικά, και το Το δίχως άλλο (1985) ήταν η τελευταία της συλλογή.

Τα ποιήματά της είναι σύντομα, αισθησιακά και γεμάτα απρόσμενες εικόνες από το σώμα, τη φύση και τα καθημερινά πράγματα. Η ίδια χαρακτήριζε τη γραφή της μεταϋπερρεαλιστική.

Για πολύ καιρό η Χατζηλαζάρου είχε λίγους αναγνώστες, όμως μετά τον θάνατό της το ενδιαφέρον μεγάλωσε. Ο «Ίκαρος» κυκλοφορεί ακόμη τα Ποιήματα 1944–1985· ο Χρήστος Δανιήλ εξέδωσε το 2012 μια εικονογραφημένη βιογραφία της, και το 2013 κυκλοφόρησαν τα γράμματά της από το Παρίσι στον Εμπειρίκο (1946–1947). Το 2022 το λογοτεχνικό περιοδικό Χάρτης της αφιέρωσε ένα μεγάλο αφιέρωμα, όπου συζητήθηκε και μια θεατρική παράσταση βασισμένη στα ποιήματά της. Σύμφωνα με τον δημοσιογράφο Στάθη Τσαγκαρουσιάνο, ο Μάνος Χατζιδάκις χαρακτήρισε το έργο της «ποίηση γυναικεία, όλο παραφορά».

Δοκιμάστε: διαβάστε δυνατά τον τίτλο Μάης, Ιούνης και Νοέμβρης, γράψτε δίπλα τους επίσημους τύπους Μάιος, Ιούνιος και Νοέμβριος και πείτε μια δική σας ημερομηνία, για παράδειγμα «Γεννήθηκα στις 3 Μαΐου».

• Έλεγε ότι ήταν τρίγλωσση: λόγω των μετακινήσεων των γονιών της έμαθε πρώτα αγγλικά, μετά ιταλικά και τα ελληνικά μόνο όταν γύρισε στην Ελλάδα.
• Όπως είπε, οι μεταφυσικές και φιλοσοφικές της σκέψεις της έρχονταν στα γαλλικά, και συχνά έψαχνε μάταια τη λέξη στα ελληνικά.
• Προτιμούσε τον ενικό από τον πληθυντικό ευγενείας, γιατί, όπως έλεγε, είναι «ένα βήμα προς τη φιλία».
• Το πρώτο της βιβλίο το κοσμούσε μια τετράχρωμη ξυλογραφία των ζωγράφων Διαμαντοπούλου και Μανουσάκη.