Marika Papagika

Marika Papagika werd geboren als Marika Katsori op het eiland Kos, dat toen onder Ottomaans bestuur stond. Haar overlijdensakte noemt 1 september 1890 als geboortedatum, maar geen ouder document bevestigt dat. Als kind verhuisde ze met haar familie naar Alexandrië, waar de grote Griekse gemeenschap cafés en muziekzalen in stand hield, en daar begon ze te zingen. Eind 1913 of begin 1914 nam ze op voor de Gramophone Company in Egypte; van dat materiaal is voor zover bekend heel weinig bewaard. Ze was toen al getrouwd met Kostas (Gus) Papagikas, die cimbalom speelde, een hakkebord verwant aan de Griekse santouri. Hij begeleidde haar op veel van haar platen.

In maart 1915 vertrok het paar uit Piraeus en kwam in april op Ellis Island aan met ongeveer veertig dollar, met Chicago als opgegeven bestemming. In 1918 woonden ze in New York. In juli 1918 maakte Marika een proefopname voor Victor, en in december verschenen haar eerste Victor-platen; vanaf juli 1919 nam ze ook op voor Columbia. Rond 1925 opende het paar Marika’s, een café-aman op 215 West 34th Street in Manhattan, waar Griekse en andere mediterrane immigranten naar muziek kwamen luisteren. De beurskrach van 1929 ruïneerde de zaak en maakte een einde aan het grootste deel van haar platencarrière. Afgezien van vier patriottische liederen voor Victor in 1937 keerde ze niet terug naar de studio. Ze overleed op 2 augustus 1943 in een ziekenhuis op Staten Island.

Papagika’s repertoire was breed. De platencatalogi vermelden liederen in Smyrna-stijl en amanedes, volksliederen van de eilanden en het vasteland, klephtenliederen en patriottische liederen, caféliederen in rebetiko-trant en zelfs modieuze tango’s en walsen. Haar begeleiding was ongewoon voor Griekse platen uit die tijd: viool, cello en cimbalom, later soms met klarinet of oud. Cellist Markos Sifnios en haar man spelen op veel sessies mee, met violisten als Athanasios Makedonas en George Theologou.

Haar bekendste opname is Σμυρνέικο μινόρε (Smyrna-mineur), een langzaam, geïmproviseerd lied in de trant van de amanes. Ze nam het op 4 december 1918 op voor Victor en rond juli 1919 opnieuw voor Columbia. Het lied circuleerde al vóór haar: een opname uit Smyrna van 1909 behoort tot de vroege versies. Toch is haar vertolking degene die de meeste luisteraars vandaag kennen. Andere titels tonen de verscheidenheid van haar catalogus: Το ηλεκτρικό κορίτσι (Het elektrische meisje, 1924), Σμυρνιώτικο ζεϊμπέκικο (Zeibekiko uit Smyrna, 1925) en Ντουρού, ντουρού (1928), aangeduid als rebetiko. In 1937 nam ze Τον Βενιζέλο χάσαμε (We hebben Venizelos verloren) op, een lied over de dood van staatsman Eleftherios Venizelos in 1936. Omdat de maatschappijen de meeste titels in Latijnse letters drukten, laat haar catalogus ook zien hoe Griekse woorden voor de Amerikaanse markt werden gespeld.

Decennialang kenden vooral platenverzamelaars Papagika. Griekse heruitgaven van 78-toerenopnamen brachten haar liederen terug, en in 2010 liet de Canary Records-lp The Further the Flame, the Worse It Burns Me van de Amerikaanse onderzoeker Ian Nagoski haar door nieuwe luisteraars ontdekken. In Athene keerde de monoloog Μαρίκα Παπαγκίκα – Το ηλεκτρικό κορίτσι (Marika Papagika – Het elektrische meisje) van Nikos Stamatiadis, geregisseerd en gespeeld door Kerasia Samara, in december 2023 terug in het theater Ροές. Probeer dit: de Discography of American Historical Recordings (University of California, Santa Barbara) biedt online de audio van de Victor-Σμυρνέικο μινόρε uit 1918. Luister twee keer naar een kort stuk: let eerst alleen op het ruisen en kraken, volg daarna haar klinkers en beklemtoonde lettergrepen. Schrijf ten slotte drie catalogustitels in Griekse letters met accenten: Smyrniotico zabekiko wordt Σμυρνιώτικο ζεϊμπέκικο, Stoma me stoma wordt Στόμα με στόμα, To electrico koritsi wordt Το ηλεκτρικό κορίτσι.

• Haar eerste uitgebrachte Victor-sessie, op 4 december 1918, bevatte Σμυρνέικο μινόρε.
• De platenmaatschappijen noemden het instrument van haar man verschillend: santur in de Victor-gegevens, cimbalom bij Columbia.
• Haar café-aman, Marika’s, lag aan West 34th Street in Manhattan.