Yannis Psiharis

Psiharis 15 Mayıs 1854'te Odessa'da Sakız kökenli varlıklı bir ailede doğdu; annesinin erken ölümünden sonra İstanbul'da, ardından Marsilya ve Paris'te büyüdü, öyle ki eğitim dili Yunanca değil Fransızcaydı. Paris'te ve Almanya'da klasik ve ortaçağ filolojisi okudu, 1885'te École pratique des hautes études'e katıldı ve 1904'te École des langues orientales'deki Çağdaş Yunanca kürsüsünde Émile Legrand'ın yerine geçerek 1928'e kadar bu görevde kaldı. 1882'de tarihçi Ernest Renan'ın kızı Noémi Renan ile evlendi; oğulları Ernest Psichari tanınmış bir Fransız yazar oldu ve Birinci Dünya Savaşı'nın ilk haftalarında öldürüldü.

1886'da İstanbul, Sakız ve Atina'ya, Το ταξίδι μου (Yolculuğum, 1888) adlı kitaba dönüşecek yolculuğu yaptı. Kitap, Parisli bir akademisyeni hiç yaşamadığı bir ülkede bir hareketin önderi yaptı: aralarında Kostis Palamas'ın da bulunduğu genç yazarlar etrafında toplandı, Atina'nın yerleşik çevreleri ve üniversite ise onu kutsal dili bayağılaştırmak isteyen bir hain olarak gördü. Kırk yıl boyunca kampanyayı Paris'ten makaleler, açık mektuplar, dilbilgisi kitapları ve romanlarla sürdürdü, Yunanistan'ı ancak ara sıra ziyaret etti.

Hoşgörüsüzlük derecesinde kavgacıydı ve sonunda sisteminin ayrıntıları yüzünden Palamas da dahil müttefiklerinin çoğuyla bozuştu. 29 Eylül 1929'da Paris'te öldü ve kendi isteğiyle, uğruna savaştığı dilin toprağına, atalarının adası Sakız'a gömüldü.

Önce bilgin geldi. Psiharis'in Essais de grammaire historique néo-grecque (Çağdaş Yunancanın tarihsel dilbilgisi üzerine denemeler, 1886–89) adlı eseri ve sayısız incelemesi, on dokuzuncu yüzyılın konuşulan Yunancasının antik dilin bozulmuş hâli değil, kendi yasaları olan doğal devamı olduğunu, dolayısıyla Fransızca ya da İtalyanca kadar yazılmaya değer olduğunu gösterdi. Bu sonuçtan manifesto doğdu. Το ταξίδι μου (Yolculuğum, 1888) hem bir gezi kitabı hem bir risaledir: tamamen dimotikiyle yazılmış olan kitap, bir ulusun tek bir dili olduğunu, o da halkının konuştuğu dil olduğunu, katharevusanın Yunanları yarı okuryazar tutan bir maske olduğunu ve «dil ile vatanın aynı şey» olduğunu, dolayısıyla ulusal dil için savaşmanın ulus için savaşmak olduğunu savunur.

Dimotikinin her şeyi yapabileceğini kanıtlamak için Psiharis bu dille romanlar yazdı: Τ' όνειρο του Γιαννίρη (Yanniris'in Rüyası, 1897), Ζωή κι αγάπη στη μοναξιά (Yalnızlıkta Hayat ve Aşk, 1904), Τα δυο αδέρφια (İki Kardeş, 1911), Αγνή (Agni, 1913); ayrıca Ρόδα και μήλα (Güller ve Elmalar, 1902–09) adıyla toplanan denemeler. Romanlar bugün pek okunmuyor; önemli olan örnekti. Ancak kendi dimotikisi bir yazıya geçirmeden çok bir sistemdi: konuşma dilinin ses kurallarını bilgince sözcüklere bile mekanik biçimde uyguladı, Atina için «Αθήνα» gibi biçimler ama aynı zamanda Yunanların katharevusa kadar yapay bulduğu tuhaflıklar üretti ve «ψυχαρισμός» dilde doktriner aşırılığın adı oldu. Sonraki kuşak, her şeyden önce Manolis Triantafillidis, onun ilkesini korudu ve uygulamasını yumuşattı; kazanan da onların ılımlı dimotikisi oldu.

Bir öğrencinin okuduğu her Çağdaş Yunanca sayfa, bir anlamda Psiharis'in mirasıdır. Onun ateşlediği γλωσσικό ζήτημα (dil sorunu) Yunanistan'ı doksan yıl böldü: 1901'de İncillerin dimotiki çevirisi yüzünden Atina'da ayaklanmalar çıktı, 1917'de Venizelos döneminde dimotiki ilkokullara girdi, diktatörlükler onu yasakladı ve sonunda 1976 yasası dimotikiyi devletin ve eğitimin dili yaptı; hâlâ kullanılan okul dilbilgisi, onun çalışmaları üzerine kurulan Triantafillidis'in 1941 tarihli dilbilgisinden gelir. Το ταξίδι μου, dimotiki hareketinin kurucu metni olarak Yunan liselerinde parçalar hâlinde okunur ve «γλώσσα και πατρίδα είναι το ίδιο» cümlesi her Yunan öğrencinin onun adıyla özdeşleştirdiği slogandır. Atina'da ve Sakız'da sokaklar onun adını taşır ve mezarı Sakız'da ziyaret edilebilir.

• Eğitim dili Yunanca değil Fransızcaydı; Paris'teki bir profesörlük kürsüsünden konuşulan Yunancanın savunucusu oldu ve hiç Yunanistan'da yaşamadı.
• Ernest Renan'ın damadıydı; oğlu Ernest Psichari, Ağustos 1914'te cephede ölen bir Fransız romancıydı.
• «Ψυχαρισμός», temel fikri kazanmış olsa da, Yunancada aşırı ve doktriner dimotikiciliğin adı olarak yaşamaktadır.
• Bütün hayatını yurt dışında geçirmesine rağmen ailesinin adası Sakız'a gömülmeyi istedi.