Anna Komnena

Anna 1 Aralık 1083’te, Büyük Saray’ın hüküm süren imparatorların çocuklarının doğumuna ayrılmış mor duvarlı odası Porfira’da doğdu; bu onu πορφυρογέννητη, yani “morda doğmuş” yapıyordu ve okurlarının bu unvanı unutmasına asla izin vermedi. Babası I. Aleksios Komnenos tahtı iki yıl önce ele geçirmişti ve otuz yedi yıl elinde tutacaktı; annesi İrini Dukaina’ydı. Küçük bir çocukken eski bir imparatorun oğlu Konstantinos Dukas ile nişanlandı ve birkaç yıl boyunca çift veliaht olarak belirlendi; çocuğun ölümü ve 1087’de kardeşi İoannis’in doğumu bu olasılığa son verdi ve o bunu asla affetmedi.

Bir Bizanslının alabileceği en iyi eğitimi aldı: retorik, felsefe, aritmetik, geometri, astronomi ve müzikten oluşan quadrivium ve tıp; tıbbı öylesine derinlemesine çalıştı ki babasının son hastalığını bir hekim gibi betimledi. 1097’de, kaisar rütbesine yükseltilmiş bir general ve edebiyat adamı olan Nikiforos Vriennios ile evlendi ve dört çocukları oldu. Ağustos 1118’de Aleksios ölüm döşeğindeyken o ve annesi Vriennios’u halef ilan ettirmeye çalıştılar; İoannis onlardan önce davrandı ve ertesi yıl, Anna’nın derinden karıştığı yeni imparatora karşı bir komplo çöktü. Kaynaklara göre Vriennios harekete geçmeyi reddetti.

Mülkleri müsadere edildi, sonra geri verildi; annesinin kurduğu Theotokos Kekharitomeni manastırına çekildi, orada çevresine bilginler topladı ve yüzyıllardır ilk kez Aristoteles üzerine Bizans şerhleri yazdırdı. 1137’de Vriennios 1081 öncesi yıllara ilişkin tarihini yarım bırakarak ölünce, bu görevi kendisi üstlendi. 1140’ların sonunda hâlâ yazıyordu ve 1153 dolaylarında öldü.

Adı İlyada’yı çağrıştıran Αλεξιάς (Aleksiad), 1069–1118 yıllarını ve her şeyden önce I. Aleksios’un saltanatını kapsar; Anna onu 1081’de çöküşün eşiğindeki bir imparatorluğun kurtarıcısı olarak sunar. On beş kitabı, onun Robert Guiscard ve oğlu Bohemond komutasındaki Güney İtalya Normanlarına, Tuna’nın Peçenek ve Kuman göçebelerine ve Küçük Asya’daki Selçuklu Türklerine karşı savaşlarını izler ve Birinci Haçlı Seferi’nin 1096–97’de Konstantinopolis’e varışını ayrıntılı biçimde anlatır: Keşiş Pierre’in disiplinsiz takipçileri, Aleksios’un Batılı prenslerden kopardığı yeminler ve Anna’nın Bohemond’a duyduğu büyülenmiş düşmanlık; onun fiziğini, başka hiçbir Orta Çağ tarihçisinin bir düşmana göstermediği bir dikkatle betimler. İmparatorluğun dinî çekişmelerini de kaydeder; bunlar arasında Bogomil önderi Vasilios’un yargılanması ve yakılması da vardır.

Anna, Thukydides ve Polybios’u örnek alan, Homerik deyimler ve klasik göndermelerle dolu Attikacı bir Yunanca yazdı ve barbar bir ad ya da sıradan bir sözcük kullanmak zorunda kaldığında özür diler. Açıkça taraflıdır, kronolojide sık sık yanılır ve kendi talihsizliklerine yakınmaya meyillidir; ama imparatorluk belgelerine, seferlerin gazilerine ve saraya dair kendi anılarına erişimi vardı ve Haçlıları içeriden eksiksiz anlatan tek Bizanslı yazardır. İmparatorun akciğer ve kalp hastalığından ölümünü klinik bir dille betimleyen son kitap, aynı zamanda bir kızın vedasıdır. Kocasının, sürdürmeyi üstlendiği Ὕλη Ἱστορίας (Tarih İçin Malzeme) adlı eseriyle birlikte Aleksiad, Bizans’ın Komnenoslar dönemindeki yeniden doğuşunun başlıca kaynağıdır.

Anna Komnena bugün herhangi bir dildeki ilk kadın tarihçi olarak okunur ve Aleksiad, çeliştiği Latin kroniklerinin yanında Haçlı Seferleri üzerine her okuma listesinde yer alır. Yunanca olarak Agra yayınevinin modern çevirisiyle okunabilir, özgün Yunanca metin de çevrimiçidir. Betimlediği Komnenoslar Bizans’ı İstanbul’da görülebilir: Komnenosların sarayı taşıdığı Blakhernai semtinin surları ve tahttan indirmeye çalıştığı kardeşinin yaptırdığı büyük Pantokrator İsa kilisesi (bugün Zeyrek Camii). Yunanistan’da öğrenciler ortaokuldaki Bizans tarihinde Aleksios Komnenos ve Birinci Haçlı Seferi ile tanışır ve «Άννα Κομνηνή» tanıdıkları bir addır; birçok kentte sokaklar bu adı taşır. Sitenin Bizans tarihi sözcük dağarcığı üzerine C2 alıştırması ve büyük selefi Prokopios hakkındaki sayfa doğal sonraki adımlardır.

• Büyük Saray’ın mor odası Porfira’da doğdu ve okurlarına iddiasını hatırlatmak için tarihi boyunca πορφυρογέννητη unvanını kullandı.
• Tıbbı öylesine ciddi biçimde çalıştı ki babasının son hastalığına ilişkin konsültasyonlara katıldı ve hekimlerin anlaşmazlıklarını kaydetti.
• Kocası da tarihçiydi; onun yarım kalan eserini sürdürdü ve iki kitap birlikte Bizans’ı 1070’lerden 1118’e kadar kapsar.
• Altmışlı yaşlarında, bir manastırda, anlattığı olaylardan yaklaşık otuz yıl sonra yazmaya başladı.