Bizanslı Aristofanes

Aristofanes, MÖ 257 civarında, sonradan Konstantinopolis adını alan ve bugün İstanbul olan Byzantion'da doğdu; bazı başvuru kaynakları doğumunu birkaç yıl öncesine yerleştirir. Suda olarak bilinen Bizans ansiklopedisi, babası Apelles'in bir askerî komutan olduğunu söyler. Aristofanes İskenderiye'ye çocukken geldi ve aynı kaynağa göre orada önce Kütüphane'deki ilk Homeros editörü Zenodotos'tan, daha sonra da şair Kallimakhos'tan ders aldı. Latince Aristophanes Byzantius ve Yunanca Αριστοφάνης ο Βυζάντιος biçimleri aynı bilgini adlandırır; bu kişi Atinalı komedi şairi Aristofanes ile karıştırılmamalıdır.

MÖ 195 civarında Eratosthenes'in ardından İskenderiye Kütüphanesi'nin başına geçti. Modern bilginlerin, farklı bir ad vermesine karşın onunla ilişkilendirdiği bir Suda maddesi, görevi altmış iki yaşında üstlendiğini, rakip bir kütüphaneye ev sahipliği yapan Bergama'nın (Pergamon) kralı II. Eumenes'in yanına gitmeyi planladığından şüphelenildiğini ve bir süre hapsedildiğini anlatır. Madde, yetmiş yedi yaşında öldüğünü de ekler; bu da yaklaşık MÖ 180'e işaret eder. Romalı mimar Vitruvius daha sonraki bir hikâye aktarır: Bir kraliyet şiir yarışmasında jüri üyesi olan Aristofanes, Kütüphane'nin raflarından özgün kitapları getirerek kopya dizeleri ortaya çıkarmıştır. En tanınmış öğrencisi Semadirekli Aristarkhos'tu.

Aristofanes, erken dönem Yunan şiirinin neredeyse bütün büyük alanlarında çalıştı. Homeros için Zenodotos'un metnini düzelten yeni bir edisyon hazırladı; bütün kitapları gibi bu da kayıptır ve ancak sonraki bilimsel notlar, yani scholia aracılığıyla bilinir. Bu notlar, onun ve Aristarkhos'un Odysseia'nın “sonunu” 23. kitabın 296. dizesine yerleştirdiğini bildirir; bu yargı hâlâ tartışılmaktadır. Hesiodos'u ve lirik şairleri de düzenledi. Papirüs üzerinde korunmuş bir Pindaros'un Hayatı, onun Pindaros'un şarkılarını şarkı türlerine göre on yedi kitaba ayırdığını söyler; bilginler de sonraki lirik el yazmalarındaki kısa dizelerin, yani cola'nın kökenini onun çalışmasına bağlar.

Tiyatro alanında antik ὑποθέσεις (hipotezler) metinlerinin birçoğu ona atfedilir: Bir oyunun konusunu, karakterlerini ve ilk sahnelenişine dair ayrıntıları veren kısa girişler. Bunların birkaçı hâlâ ortaçağ el yazmalarında tragedyaların ve komedilerin başında yer alır. Λέξεις (Lexeis, “Sözcükler”) adlı eseri alışılmadık sözcükleri topladı ve açıkladı; yaş evrelerine ilişkin sözcükler ve akrabalık terimleri üzerine bölümler içeriyordu; sonraki eserlerde yüzlerce parçası günümüze ulaşmıştır. Aristarkhos ile birlikte her türün en iyi yazarlarının listeleriyle ilişkilendirilir.

On altıncı yüzyıldan iki el yazmasındaki bir metin, vurgu, nefes ve ünlü uzunluğu işaretlerini onun icat ettiğini söyler. Modern bilginler bu iddiaya temkinle yaklaşır; bazıları onun zaten kullanılan işaretleri sistemleştirdiğini düşünür. Menandros'a da hayrandı; geç dönemden bir yorumcu, oyun yazarı ve hayat hakkındaki ünlü sorusunu aktarır.

Yunanca vurgular söz konusu olduğunda Aristofanes'in adı hep yeniden gündeme gelir. Politonik yazım, nefes işaretleriyle birlikte üç vurgu kullanıyordu: akut, grav ve sirkumfleks. Yunanistan 1982'de, eski akut gibi yazılan tek bir işareti, τόνος'u koruyan monotonik sistemi benimsedi. Bu değişikliği bu sayfada alıntılanan dize üzerinde deneyin. Eski yazımda ὦ ve ὑμῶν nefes işareti ve sirkumfleks taşır; monotonik yazımda ω ve υμών olurlar. Ardından τόνος yardımıyla iki Modern Yunanca sözcüğü ayırın: πότε (ne zaman?) ve ποτέ (asla). Her biriyle bir cümle yazın, örneğin «Πότε διάβασες Μένανδρο;» (Menandros'u ne zaman okudun?) ve «Δεν τον έχω διαβάσει ποτέ» (Onu hiç okumadım). C2 düzeyi, antik metinlerin bağımsız okunmasını değil, bu sayfadaki Modern Yunanca metni tanımlar.

• Doğum yeri Byzantion, sonradan Konstantinopolis adını alan ve bugün İstanbul olan şehirdir.
• Onun oyun girişleri için kullanılan antik ὑπόθεσις sözcüğü, Modern Yunancada “olay örgüsü” ya da “dava” anlamında υπόθεση olarak yaşamaktadır.
• Vitruvius'a göre, Kütüphane'nin kitaplarına dair belleği, bir kraliyet şiir yarışmasını kalabalığın gözdelerinin aleyhine sonuçlandırdı.
• Öğrencisi Semadirekli Aristarkhos da daha sonra İskenderiye Kütüphanesi'nin başına geçti.