Kayserili Prokopios

Prokopios 500 dolaylarında, Filistin’in Roma başkenti, ünlü okullara sahip Yunanca konuşan bir kent olan Caesarea Maritima’da doğdu ve muhtemelen Gazze’de ya da Beyrut’ta hatip ve hukukçu olarak yetişti. Iustinianus’un imparator olduğu 527 yılında, Pers sınırındaki genç general Belisarios’un hukuk danışmanı ve sekreteri olarak atandı ve sonraki on üç yıl boyunca çağın savaşlarını komutanın çadırından izledi: 530’da Dara zaferi, 533–34’te Kuzey Afrika’daki Vandal krallığını yıkan sefer, İtalya’da Ostrogotlara karşı savaş, buna 537–38’de bir yıl süren Roma kuşatması da dahil, ve 540’ta Ravenna’ya giriş.

542’de Konstantinopolis’teydi; orada hıyarcıklı vebanın, kendi hesabına göre, günde on bin kişiye kadar insanı öldürdüğünü gördü; Savaşlar’ın ikinci kitabındaki betimlemesi Avrupa edebiyatında hastalığın ilk klinik anlatımıdır. Başkentte itibarlı bir kişi olarak, belki de yüksek bir makamda yaşamayı sürdürdü ve Savaşlar’ın ilk yedi kitabını 551 dolaylarında, sekizincisini 553 civarında, Yapılar’ı da 550’lerin ortasında yayımladı. 550 dolaylarında öfke ve korku içinde yazdığı Gizli Tarih’i ise kilit altında tuttu. Ölüm tarihi bilinmiyor; genellikle Iustinianus’un kendisinin de öldüğü yıl olan 565 civarı tahmin edilir.

Özel yaşamı hakkında hiçbir şey bilinmez ve üç kitabı üç farklı sesle konuşur: ölçülü asker-tarihçi, saray methiyecisi ve Gizli Tarih’in yazarı; öyle zehirlidir ki akademisyenler yüzyıllar boyunca üçünü de aynı adamın yazdığına inanmayı reddetti.

Υπέρ των πολέμων (Savaşlar) Thukydides’i örnek alır: savaş öncesi konuşmalar, coğrafi ara bölümler, nedenlere soğukkanlı bir bakış. Başlıca sahneleri Ocak 532’deki Nika Ayaklanması’dır; Konstantinopolis’in yarısı yanmış, Iustinianus kaçmaya hazırlanmışken Theodora meclise mor giysiler içinde ölmeyi yeğleyeceğini söylemiş ve «hükümranlık güzel bir kefendir» diyen eski sözü anmıştır; ayrıca 542 vebası ve İtalya’nın uzun can çekişmesi. Περί κτισμάτων (Yapılar Üzerine) Iustinianus’un kiliselerini, kalelerini ve sarnıçlarını sıralar; ilk kitabı, kubbesi Prokopios’a duvarın üzerinde durmuyor da gökten altın bir zincirle sarkıyormuş gibi görünen Ayasofya’nın klasik betimlemesini içerir.

Ανέκδοτα (sözcüğü sözcüğüne «yayımlanmamış şeyler», Gizli Tarih) onu kötü bir üne kavuşturan kitaptır. Iustinianus ile Theodora’nın imparatorluğu zevk ve açgözlülük uğruna yıktığını; imparatorun geceleri sarayda başsız dolaşırken görüldüğünü; Hipodrom’daki bir ayı bakıcısının kızı olan Theodora’nın aktris ve fahişe olduğunu; Belisarios’un sadakatsiz karısı Antonina’nın güdümünde bir korkak olduğunu ileri sürer. Tarihçiler onu dikkatle, muhafazakâr bir senatörün reformcu bir otokrattan aldığı intikam olarak okur, ama vergi, hukuk ve saray yaşamına dair ayrıntıları başka kaynaklarca sık sık doğrulanır. Elyazması, Niccolò Alamanni 1623’te basana dek Vatikan Kütüphanesi’nde bilinmeden durdu. Yunancası, Hristiyan terimlerinden kaçınan yapay bir Attikacadır; öyle ki bir piskopos «bir rahip», bir kilise «bir tapınak» olur ve klasik filologların onu hâlâ eskilerin sonuncusu olarak okumasının nedeni de tam budur.

Her Yunan öğrencisi Prokopios’la farkında olmadan karşılaşır: ortaokul ikinci sınıfın Bizans tarihi ders kitabı Nika Ayaklanması’nı onun gözünden anlatır ve Theodora’nın «η βασιλεία είναι ωραίο σάβανο» (hükümranlık güzel bir kefendir) sözü, Yunanların kaçmayı reddederken hâlâ andığı bir cümledir. Yapılar’ın taş taş betimlediği Ayasofya, herkesin bildiği Bizans anıtı olmayı sürdürür. Bugün komik bir öykü ya da fıkra anlamına gelen Yunanca ανέκδοτο sözcüğü bu anlamı, skandal öykülerle dolu «yayımlanmamış» kitap olan Gizli Tarih’in adından almıştır. Gizli Tarih, modern Yunanca çevirisiyle çok satan bir kitaptır ve Robert Graves’in Kont Belisarios (1938) romanının ve sinema ile televizyondaki her Theodora’nın kaynağıdır. Betimlediği 542 vebası Iustinianus Vebası olarak anılır ve Covid salgını sırasında sürekli alıntılandı.

• Yunanca ανέκδοτο sözcüğü ve Türkçedeki «anekdot», Gizli Tarih’in adı olan Ἀνέκδοτα’dan, «dışarıya verilmemiş şeyler»den türemiştir.
• Gizli Tarih bin yıl boyunca okunmadan kaldı; sonunda Vatikan Kütüphanesi’nde bir elyazması bulundu ve 1623’te basıldı.
• Saraya getirilen bir keşişin, Iustinianus’un yerinde tahtta oturan İblislerin Efendisi’ni gördüğü için içeri girmeyi reddettiğini aktarır.
• Hıyarcıkları, sayıklamaları ve toplu mezarlarıyla 542 vebasına ilişkin betimlemesi, Avrupa yazınında hıyarcıklı vebanın en eski klinik anlatımıdır.