Vaso Katraki

Katraki 1914’te, Batı Yunanistan’da Mesolongi yakınlarındaki lagünde bir ada üzerine kurulmuş küçük bir kasaba olan Aitoliko’da doğdu. Su, saz ve taş manzarası ile balıkçıların zor yaşamı onunla hep kaldı. 1936’da Atina Güzel Sanatlar Okulu’na girdi; orada Konstantinos Parthenis ile resim çalıştı ve o sırada Yunan baskı sanatını yenileyen Giannis Kefallinos’un yanında, kendi sanatı olacak gravürü keşfetti. 1940’ta mezun oldu.

Savaş ve Alman işgali onu bir sanatçı ve yurttaş olarak biçimlendirdi. O yıllarda kendisi ve kocası, doktor Giorgos Katrakis, EAM direniş cephesine katıldı; o da açlık, yas ve mücadele üzerine ahşap baskılar yaptı, çoğaltılıp paylaşılabilen sade ve doğrudan imgeler. Solcu bir kadın olarak kaldı; solun İç Savaş’taki yenilgisi ve sonraki on yılların kovuşturmaları eserlerinde yer alır.

1950’ler ve 1960’larda sanatı olgunlaştı, ünü Yunanistan’da ve yurt dışında büyüdü. 1966’da 33. Venedik Bienali’nde, aralarında Η πτώση του Καραϊσκάκη (Karaiskakis’in Düşüşü) bulunan iki anıtsal eser sergiledi ve uluslararası Tamarind taşbaskı ödülünü aldı; bu, bir Yunan baskı sanatçısı için nadir bir uluslararası tanınmaydı. Bir yıl sonra, 21 Nisan 1967’de, askerî darbenin ilk gününde tutuklandı ve diktatörlüğün diğer muhalifleriyle birlikte hapishane adası Gyaros’a gönderildi; uluslararası bir kampanya 1968’de serbest bırakılmasını sağladı. 1974’te demokrasinin geri dönüşünden sonra Atina’da çalışmayı ve sergi açmayı sürdürdü; 1988’deki ölümüne dek kuşağının en önemli Yunan sanatçılarından biri olarak onurlandırıldı.

Katraki’nin ilk büyük eser grubu ahşap baskılardan oluşur. Siyah beyaz, derin oymalar ve güçlü kontrastlarla zamanının insanlarını betimledi: siyahlar içinde kadınlar, işçiler, mülteciler, ölüler ve onlara ağlayanlar. Bu imgelerde süsleyici hiçbir şey yoktur; halk ağıtı gibi az ve ağır sözcüklerle konuşurlar. Figürleri çoğu zaman cepheden, hareketsiz, neredeyse ikonalar ya da arkaik heykeller gibidir ve güçlerini bu durağanlıktan alırlar.

1950 civarından itibaren en kişisel tekniğini geliştirdi: taş üzerine gravür. Ahşap yerine doğrudan kumtaşı levhaları oydu ve onlardan baskı aldı ya da oyulmuş taşların kendisini sergiledi. Pürüzlü ve kadim malzeme konularına tam uyuyordu. Büyük başlar ve bedenler, sanki hep onun içindeymiş gibi taştan belirir; yüzeyin çatlakları ve dokusu imgenin parçası olur. Çocuklarını tutan anneler, elleri bağlı adamlar, parmaklıklar ardındaki figürler, birlikte ayakta duran kalabalıklar: konuları acı, direniş ve insan onurudur, ama aynı zamanda dayanıklılık ve umut.

Üslubu birkaç Yunan geleneğini, Bizans ikonasını, çobanların ve taşçıların halk oymacılığını, erken Yunan heykelinin sadeliğini, modern, neredeyse soyut bir biçim duygusuyla birleştirir. İmgeleri, Yunanistan’daki Direniş’in ve siyasi sürgünün belleğiyle sıkı biçimde özdeşleşti. Çok az Yunan sanatçı yirminci yüzyılın ortak deneyimini bu denli sertlik ve bu denli şefkatle ifade etmiştir.

Katraki ile tanışmanın en iyi yeri memleketidir: Aitoliko’daki Μουσείο Βάσως Κατράκη (Vaso Katraki Müzesi, resmî adıyla bir grafik sanatlar merkezi), 2006’da açıldı ve onun doğduğu yere bıraktığı eserleri barındırır: imgelerinin nasıl yapıldığını gösteren baskılar ve oyulmuş taşlar. Eserleri Atina’daki Ulusal Galeri’de ve diğer Yunan koleksiyonlarında da bulunur, Direniş ve Yunan baskı sanatı üzerine sergilerde sıkça yer alır. Sonraki kuşakların birçok Yunan gravürcüsü onu örnek alır. Yakındaki Mesolongi ve lagünüyle birlikte Aitoliko’ya bir ziyaret, onu biçimlendiren manzarayı görmenin güzel bir yoludur; öğrenci de figürlerinden birini Yunanca anlatma alıştırması yapabilir: kim olduğu, neyi ifade ettiği, taşın ona ne kattığı.

• Doğrudan taş üzerine oyardı; bu tekniği 1950’lerden itibaren kendine mal etti.
• 1966’da Venedik Bienali’nde uluslararası Tamarind taşbaskı ödülünü kazandı.
• Bir yıl sonra, 1967 darbesinin ilk gününde askerî cunta onu tutukladı ve hapishane adası Gyaros’a gönderdi.
• Memleketi Aitoliko, bir lagündeki adaya kurulmuştur; bu manzara sanatına damgasını vurdu.