Safo

Pothuajse gjithçka që dimë për jetën e Safos vjen nga fragmentet e saj dhe nga shkrimtarë shumë më të vonë e jo të besueshëm. Ajo lindi rreth vitit 630 p.e.s. në Lesbos, ose në Eresos, në perëndim të ishullit, ose në Mitilini, qytetin e tij kryesor, në një familje aristokrate. Poezitë përmendin një vajzë, Kleisin, dhe tre vëllezër, mes tyre Haraksosin, një tregtar që bënte tregti në Egjipt dhe që ajo e qorton në të ashtuquajturën Poezia e Vëllezërve, dhe Larihosin, një kupëmbajtës i ri.

Rreth vitit 600 p.e.s. Lesbosi ishte i përçarë nga luftërat mes familjeve fisnike, dhe familja e Safos përfundoi në anën humbëse: një kronikë e lashtë shënon se ajo kaloi disa vjet në mërgim në Sicili, ndoshta në Sirakuzë, para se të kthehej në shtëpi. Në Lesbos duket se drejtonte një rreth vajzash të reja që këndonin, mësonin muzikë dhe përgatiteshin për martesë; shumë poezi u drejtohen atyre me emër: Anaktorisë, Atthisë, Gongylës.

Historia e famshme se ajo u hodh nga shkëmbi i bardhë i Leukadës për dashurinë e një varkëtari të quajtur Faon është një shpikje e skenës komike të shekujve të mëvonshëm, dhe data e vdekjes së saj nuk dihet; një fragment i vonë, poezia e Titonit e botuar më 2004, e tregon duke u ankuar se gjunjët nuk e çojnë më në valle, pra ajo jetoi të paktën deri në pleqëri.

Safo shkroi në dialektin eolik të Lesbosit, që tingëllon ndryshe nga greqishtja atike e klasikëve: σελάννα për hënën, ἔμμεναι për «të jesh». Dijetarët e Aleksandrisë i mblodhën këngët e saj në nëntë libra, të renditura sipas metrikës. Libri i parë ishte në strofën katërvargëshe që sot quhet strofa safike, e huazuar më vonë në latinisht nga Katuli dhe Horaci.

Vetëm një poezi mbijeton e plotë, Ύμνος στην Αφροδίτη (Himn Afroditës, fr. 1), ku perëndesha mbërrin me një karrocë të tërhequr nga harabela dhe pyet, e argëtuar, kush e ka lënduar poeten këtë herë. Fragmenti 31, Φαίνεταί μοι κῆνος ἴσος θέοισιν (Më duket i barabartë me perënditë), përshkruan simptomat trupore të xhelozisë: gjuha e thyer, zjarr nën lëkurë, ushtimë në vesh, djersë dhe dridhje. Fragmenti 16 pohon se gjëja më e bukur mbi tokë nuk janë ushtritë apo anijet, por «çfarëdo që njeriu do», dhe e provon me Helenën e Trojës. Pjesë të tjera janë këngë dasme, një vajtim për Adonisin, një tablo si ninull e një nëne me vajzën, dhe imazhi i një molle të ëmbël të mbetur lart në degë.

Shumica e kësaj na u kthye në shekullin e njëzetë nga copëza papirusi të gjetura në Egjipt; Poezia e Vëllezërve doli vetëm më 2014. Toni i saj është i drejtpërdrejtë, personal dhe i saktë, pa asgjë nga distanca epike e Homerit: ajo thotë «unë» dhe e ka seriozisht.

Në Mitilini sheshi qendror pranë portit është Πλατεία Σαπφούς (Sheshi i Safos), me statujën e saj; në Skala Eresou, vendlindja e saj e supozuar, një statujë tjetër sheh nga plazhi. Odiseas Elitis, vetë me origjinë nga Lesbosi, botoi më 1984 një rikompozim në greqishten e re të fragmenteve të saj (Σαπφώ), mënyra më e lehtë për një nxënës që ta lexojë. Fragmentet 1, 16 dhe 31 gjenden në antologjitë shkollore greke të poezisë lirike antike, zakonisht me përkthim. Fjalët lezbike dhe safike në shumë gjuhë vijnë nga ishulli dhe emri i saj. Vargjet e saj citohen në dasmat greke dhe në këngë, dhe shprehja «Muza e dhjetë», nga një epigram që i atribuohet Platonit, është ende mënyra si e prezantojnë grekët.

• Vetëm një nga poezitë e saj, Himni Afroditës, mbijeton nga fillimi në fund; e kopjoi kritiku Dionisi i Halikarnasit si model të stilit të rrjedhshëm.
• Dy poezi «të reja» të Safos u botuan në këtë shekull: poezia e Titonit më 2004 dhe Poezia e Vëllezërve më 2014, të dyja nga papiruse.
• Fragmenti 31 u ruajt sepse traktati Mbi të lartësishmen e citoi për të treguar si i zgjedh një poet i madh hollësitë; Katuli e përktheu në latinisht.
• Në kohët romake qyteti i Mitilinit vuri portretin e saj në monedhat e veta.