Safona

Niemal wszystko, co wiemy o życiu Safony, pochodzi z jej własnych fragmentów oraz od znacznie późniejszych, niewiarygodnych autorów. Urodziła się około 630 r. p.n.e. na Lesbos, w Eresos na zachodzie wyspy albo w Mitylenie, jej głównym mieście, w rodzinie arystokratycznej. Wiersze wspominają córkę, Kleis, i trzech braci, wśród nich Charaksosa, kupca handlującego w Egipcie, którego karci w tak zwanym Wierszu o braciach, oraz Larichosa, młodego podczaszego.

Około 600 r. p.n.e. Lesbos rozdzierały walki między rodami arystokratycznymi, a rodzina Safony znalazła się po stronie przegranych: starożytna kronika podaje, że spędziła kilka lat na wygnaniu na Sycylii, prawdopodobnie w Syrakuzach, zanim wróciła do domu. Na Lesbos najwyraźniej przewodziła kręgowi młodych kobiet, które śpiewały, uczyły się muzyki i przygotowywały do małżeństwa; wiele wierszy zwraca się do nich po imieniu: Anaktorii, Attis, Gongyli.

Słynna opowieść, że rzuciła się z białej skały Leukas z miłości do przewoźnika imieniem Faon, to wymysł sceny komicznej późniejszych wieków, a data jej śmierci jest nieznana; późny fragment, wiersz o Titonosie opublikowany w 2004 r., pokazuje ją, jak skarży się, że kolana nie niosą jej już do tańca, więc dożyła co najmniej starości.

Safona pisała w eolskim dialekcie Lesbos, który brzmi inaczej niż attycka greka klasyków: σελάννα to księżyc, ἔμμεναι to „być”. Uczeni z Aleksandrii zebrali jej pieśni w dziewięć ksiąg, uporządkowanych według metrum. Pierwsza księga była napisana czterowersową strofą, zwaną dziś strofą saficką, którą później przejęli po łacinie Katullus i Horacy.

Tylko jeden wiersz przetrwał w całości, Ύμνος στην Αφροδίτη (Hymn do Afrodyty, fr. 1), w którym bogini przybywa rydwanem ciągniętym przez wróble i z rozbawieniem pyta, kto tym razem skrzywdził poetkę. Fragment 31, Φαίνεταί μοι κῆνος ἴσος θέοισιν (Wydaje mi się równy bogom), opisuje fizyczne objawy zazdrości: złamany język, ogień pod skórą, szum w uszach, pot i drżenie. Fragment 16 dowodzi, że najpiękniejszą rzeczą na ziemi nie są wojska ani okręty, lecz „to, co się kocha”, i udowadnia to na przykładzie Heleny Trojańskiej. Inne utwory to pieśni weselne, lament po Adonisie, przypominający kołysankę obraz matki i córki oraz obraz słodkiego jabłka pozostawionego wysoko na gałęzi.

Większość z tego wróciła do nas w XX wieku ze strzępów papirusu znalezionych w Egipcie; Wiersz o braciach pojawił się dopiero w 2014 r. Jej ton jest bezpośredni, osobisty i precyzyjny, bez epickiego dystansu Homera: mówi „ja” i naprawdę ma to na myśli.

W Mitylenie centralny plac przy porcie to Πλατεία Σαπφούς (plac Safony), z jej pomnikiem; w Skala Eresou, jej przypuszczalnym miejscu urodzenia, inny pomnik patrzy na plażę. Odysseas Elitis, sam pochodzący z Lesbos, opublikował w 1984 r. nowogrecką rekompozycję jej fragmentów (Σαπφώ), najłatwiejszy sposób, by uczący się ją przeczytał. Fragmenty 1, 16 i 31 znajdują się w greckich szkolnych antologiach starożytnej liryki, zwykle z przekładem. Słowa lesbijski i saficki w wielu językach pochodzą od jej wyspy i jej imienia. Jej wersy cytuje się na greckich weselach i w piosenkach, a określenie „dziesiąta Muza”, z epigramu przypisywanego Platonowi, wciąż służy Grekom do jej przedstawiania.

• Tylko jeden z jej wierszy, Hymn do Afrodyty, przetrwał od początku do końca; przepisał go krytyk Dionizjusz z Halikarnasu jako wzór gładkiego stylu.
• W tym stuleciu opublikowano dwa „nowe” wiersze Safony: wiersz o Titonosie w 2004 r. i Wiersz o braciach w 2014 r., oba z papirusów.
• Fragment 31 zachował się, ponieważ traktat O wzniosłości zacytował go, by pokazać, jak wielki poeta dobiera szczegóły; Katullus przełożył go na łacinę.
• W czasach rzymskich miasto Mitylena umieszczało jej portret na swoich monetach.