Krisa (Vardea)

Chryssa Vardea lindi në Athinë më 31 dhjetor 1933 dhe u rrit gjatë Pushtimit dhe Luftës Civile. U tërhoq nga piktura në Athinën e fillimit të viteve 1950, pastaj në vitin 1953 la Greqinë për në Paris, ku studioi në Académie de la Grande Chaumière dhe njohu artistë të avangardës evropiane. Në vitin 1954 lundroi për në Shtetet e Bashkuara, studioi për një kohë në California School of Fine Arts në San Francisko dhe në vitin 1955 u vendos në Nju Jork, që do të ishte qyteti i saj për gati dyzet vjet. Veprat e saj i nënshkruante vetëm me emrin e parë, Chryssa.

Nju Jorku i fundit të viteve 1950 ishte kryeqyteti i Ekspresionizmit Abstrakt, por Krisa shikonte gjetkë: gazetat, shkronjat e reklamave, tabelat elektrike të Times Square. Në fillim të viteve 1960 puna e saj ishte në ekspozita të mëdha, mes tyre ekspozita Americans 1963 e Museum of Modern Art, dhe muzetë filluan ta blinin. Punonte ngadalë dhe në mënyrë obsesive në projekte të mëdha, me periudha të gjata tërheqjeje. Në vitin 1992 mbylli studion e saj në SoHo dhe u kthye në Athinë, ku vazhdoi të punonte në një studio të sajën në Neos Kosmos, gjithnjë e më e izoluar dhe me shëndet të dobët. Vdiq në Athinë më 23 dhjetor 2013, pak ditë para ditëlindjes së saj të tetëdhjetë.

Tema e Krisës ishte shenja: shkronja, logoja, fragmenti i tekstit i shkëputur nga kuptimi i tij. Librat kikladikë të hershëm (1957–1962) janë reliefe prej allçie të bardhë, të derdhura nga format e letrës së palosur dhe të kapakëve të librave, aq të qeta dhe të thjeshta sa figurinat kikladike të Egjeut nga të cilat morën emrin. Më pas kaloi te piktura dhe reliefe të bëra me shkronja të përsëritura dhe faqe gazetash, dhe në vepra si Times Square Sky (1962) filloi të përdorte shkronjat e vërteta metalike të tabelave tregtare.

Hapi i saj i madh ishte neoni. The Gates to Times Square (1964–66), sot në Buffalo AKG Art Museum, është një kub monumental nëpër të cilin ecën, rreth tre metra në çdo anë, prej çeliku inoksidabël, pleksiglasi dhe neoni që pulson, ku hyn përmes hapjeve në formën e një shkronje A gjigante: një hark ku hyn si në një tempull, i bërë me materialet e reklamave të Broadway-t. Është njëkohësisht një festë e qytetit amerikan dhe një meditim mbi shkrimin dhe dritën. Në vitet 1967–68 e vazhdoi temën në vepra me neon si Klitemnestra, e quajtur sipas mbretëreshës tragjike dhe e frymëzuar nga mikesha e saj Irene Papas në atë rol, ku drita duket se belbëzon dhe ndërpritet si një britmë. Kritikët kanë parë në veprën e saj një urë mes traditës greke, alfabetit, tempullit, heroinës tragjike, dhe materialeve më moderne amerikane, dhe e kanë vendosur mes shpikësve të artit të dritës, krahas dhe shpesh përpara bashkëkohësve meshkuj më të njohur.

Për dekada Krisa ishte më e njohur jashtë vendit se në Greqi, dhe më e njohur mes artistëve se te publiku. Interesi është rritur ndjeshëm që nga vdekja e saj. Muze të mëdhenj amerikanë kanë vepra të saj, dhe në vitet 2023–24 një ekspozitë e madhe, Chryssa & New York, e paraqitur në Dia Chelsea në Nju Jork dhe në Menil Collection në Hjuston, e paraqiti sërish si pioniere të neonit dhe të Pop-it. Në Athinë Muzeu Kombëtar i Artit Bashkëkohor (ΕΜΣΤ) zotëron Librat kikladikë të saj, dhe një version i Klitemnestrës qëndron jashtë Megaronit, sallës së koncerteve të Athinës. Një gjë e mirë për të bërë: kërkoni imazhe të The Gates to Times Square dhe të Librave kikladikë krah për krah dhe pyesni veten çfarë kanë të përbashkët një figurinë e lashtë kikladike dhe një tabelë me neon e Broadway-t; kjo pyetje është zemra e artit të saj.

• Veprat i nënshkruante vetëm me emrin e parë, Chryssa, dhe kudo njihet thjesht me të.
• The Gates to Times Square është një kub ku hyn përmes hapjeve në formën e një shkronje A gjigante.
• Librat kikladikë prej allçie të bardhë morën emrin nga figurinat e lashta prej mermeri të Kikladeve.
• U përfshi në ekspozitën Americans 1963 të Museum of Modern Art, një nga ekspozitat përcaktuese të artit të ri amerikan të asaj kohe.