Herodoti

Herodoti lindi rreth vitit 484 p.e.s. në Halikarnas, sot Bodrumi në bregdetin turk, një qytet grek nën sundimin pers me popullsi të përzier greke dhe kariane; vetë i ati mbante emrin karian Liks. Familja iu kundërvu tiranit vendas Ligdamis, një i afërm i Herodotit, poeti epik Paniasi, u vra, dhe Herodoti kaloi një kohë në mërgim në Samos. Duket se u kthye për të ndihmuar në rrëzimin e tiranit, pastaj u largua përgjithmonë.

Pas kësaj erdhën udhëtimet që mbushin librin e tij: lart përgjatë Nilit deri në Elefantinë, në Babiloni, te skithët në bregun verior të Detit të Zi, në Kirenë të Libisë dhe anembanë Egjeut. Kudo që shkonte, pyeste priftërinj, udhërrëfyes e tregtarë se çfarë dinin, dhe shënonte kur u besonte e kur jo. Në Athinë, në kulmin e pushtetit të Periklit, bëri lexime publike të veprës së tij, u bë mik i Sofokliut dhe, sipas një burimi të mëvonshëm, qyteti votoi t’i jepte një shpërblim të madh.

Në vitin 444 ose 443 p.e.s. iu bashkua kolonisë së re të Thurit në Italinë jugore, që po e themelonte Athina. Ka të ngjarë të ketë vdekur atje rreth vitit 425 p.e.s., megjithëse një traditë e vendos varrin e tij në Pela të Maqedonisë. Shkroi në greqishten joniane, dialektin e Egjeut lindor, dhe epigrami i varrit e quante «zotëria i historisë joniane».

Ιστορίαι (Historitë) synojnë, siç thotë fjalia e parë, të regjistrojnë bëmat e mëdha të grekëve dhe të barbarëve që koha të mos i fshijë, dhe të shpjegojnë pse luftuan. Nëntë librat, të cilëve më vonë redaktorët në Aleksandri u vunë emrat e nëntë Muzave, nisin me Kreun e Lidisë dhe me të urtin athinas Solon, i cili i thotë mbretit të pasur se askush nuk mund të quhet i lumtur para vdekjes. Pastaj ndjekin ngritjen e Persisë nën Kirin, Kambisin, Darin dhe Kserksin, me shmangie të gjata mbi tokat që ata pushtuan: Egjipti, me piramidat, krokodilët dhe balsamuesit e tij, zë të gjithë Librin 2.

Librat 6 deri në 9 janë vetë Luftërat Persiane: vrapuesi drejt Spartës dhe sulmi në Maratonë në vitin 490; Kserksi që ndërton urë mbi Helespont dhe fshikullon detin; Leonidi dhe të treqindët në Termopile, epitafin e të cilëve ai e citon; muret prej druri të orakullit dhe kurthi i Salaminës; Platea dhe Mikale në vitin 479.

Midis betejave gjenden tregimet që i mbajnë mend të gjithë: Gigu i detyruar të përgjojë mbretëreshën e Kandaulit; Polikrati i Samosit që e hedh unazën në det, vetëm që ajo t’i kthehet brenda një peshku; Arioni i sjellë në shtëpi nga një delfin; Kleobi dhe Bitoni. Herodoti tregon atë që i kanë thënë, shpesh në disa variante, dhe thotë hapur «Unë nuk e besoj, por e shkruaj». Ajo përzierje kurioziteti, paanësie dhe kënaqësie për një tregim të mirë është arsyeja pse libri nuk ka reshtur kurrë së lexuari.

Çdo fëmijë grek e lexon Herodotin: tregime të zgjedhura nga Historitë, në përkthim në greqishten e re, janë pjesë e kursit të letërsisë antike në klasën e parë të Gjimnazit, krahas Odisesë. Shprehje që vijnë përmes tij janë greqisht e përditshme: ο πατέρας της ιστορίας (ati i historisë), «Egjipti është dhuratë e Nilit» dhe epitafi spartan Ὦ ξεῖν', ἀγγέλλειν Λακεδαιμονίοις (O i huaj, njoftoju lakedemonasve), i gdhendur në monumentin modern të Termopileve, të cilin e ruajti ai. Rrugë me emrin Ηροδότου ka në gjithë Greqinë, dhe tregimet e Herodotit në këtë faqe, Kreu dhe Soloni, unaza e Polikratit dhe delfini i Arionit, rrëfehen në tre nivele të ndryshme, që të mund të filloni aty ku jeni.

• Ndarja në nëntë libra me emrat e Muzave u bë nga redaktorë të mëvonshëm; vetë Herodoti shkroi thjesht një «hetim» të gjatë.
• Plutarku shkroi një ese të tërë me titull Mbi ligësinë e Herodotit, duke e akuzuar se ishte i padrejtë ndaj Tebës dhe Korintit; kritikët e kanë quajtur njëkohësisht ati i historisë dhe ati i gënjeshtrave.
• Ai është burimi ynë i vetëm për vrapuesin e Maratonës, Fidipidin, i cili në versionin e tij vrapon nga Athina në Spartë për të kërkuar ndihmë, jo nga Maratona në Athinë.
• Ai e përshkruan hap pas hapi teknikën egjiptiane të mumifikimit, përfshirë grepin që përdorej për të nxjerrë trurin nga hunda.