Sokrati

Sokrati lindi rreth vitit 470 p.e.s. në demin athinas të Alopekës, bir i Sofroniskut, gurgdhendës, dhe i Fenaretës, mamí; i pëlqente të thoshte se ushtronte artin e së ëmës, duke i ndihmuar të tjerët të lindnin ide. Shërbeu si hoplit në Luftën e Peloponezit, në Potide, Delion dhe Amfipolis. Ishte i varfër me zgjedhje, i famshëm për shëmtinë e tij, me hundë të shtypur dhe sy të dalë, dhe i martuar me Ksantipën, gjuha e mprehtë e së cilës u bë proverbiale; patën tre djem.

Nuk themeloi kurrë një shkollë dhe nuk mori pagesë. Ditët e tij i kalonte në agora dhe në palestra, duke biseduar me gjeneralë, zejtarë, sofistë dhe me të rinjtë që e ndiqnin për kënaqësinë e të parit të më të moshuarve në siklet; mes tyre ishin Alkibiadi, Kritia dhe Platoni. Kur orakulli i Delfit shpalli se askush nuk ishte më i urtë se Sokrati, ai arriti në përfundimin se e vetmja urtësi e tij ishte të njihte kufijtë e dijes së vet, dhe nisi ta vinte në provë zotin duke pyetur këdo që kishte nam të urti. Më 423 p.e.s. Aristofani e nxori në skenë te Νεφέλαι (Retë) si një tip të çuditshëm në një shportë që u mëson të rinjve si t'i mashtrojnë etërit.

Më 399 p.e.s., me demokracinë të rivendosur pas Tridhjetë Tiranëve dhe nervat të tendosura, tre qytetarë, Meleti, Aniti dhe Likoni, e akuzuan se nuk i njihte zotat e qytetit, se fuste hyjni të reja dhe se prishte rininë. Një juri prej 501 vetash e shpalli fajtor me shumicë të ngushtë; kur ai propozoi si «dënim» ushqim falas përjetë në Pritane, shumica për vdekje u rrit. Kaloi një muaj në burg ndërsa një anije e shenjtë ishte në Delos, refuzoi planin e arratisjes të Kritonit dhe e piu kukutën mes miqve të tij.

Vepra e Sokratit është një mënyrë bisede. Ai fillon duke shpallur padijen e vet dhe duke bërë një pyetje të thjeshtë – ç'është guximi, ç'është devotshmëria; bashkëbiseduesi përgjigjet me siguri; Sokrati nxjerr pasojat derisa përgjigjja të kundërshtojë veten, dhe bashkëbiseduesi mbetet në ἀπορία, në një rrugë pa krye, që Sokrati e paraqet si përparim, sepse ai që e di se nuk di, të paktën ka pushuar së besuari një gënjeshtër. Ky shqyrtim, ἔλεγχος, me përulësinë e tij të shtirur – ironinë e famshme sokratike – është metoda e parë sistematike në filozofi. Pas saj qëndronin bindje: se virtyti është dije, se askush nuk bën keq me dashje, se është më mirë të vuash padrejtësi sesa ta bësh atë, dhe se kujdesi për shpirtin ka më shumë rëndësi se paraja, nami apo vetë jeta.

Meqë nuk shkroi asgjë, çdo «vepër» e Sokratit është e dikujt tjetër. Απολογία Σωκράτους (Apologjia) e Platonit jep fjalimin e tij në gjyq; Κρίτων (Kritoni) refuzimin e tij për t'u arratisur, sepse një qytetar që i ka pranuar ligjet gjithë jetën nuk mund t'i shkelë kur ato kthehen kundër tij; Φαίδων (Fedoni) ditën e tij të fundit, kur diskutonte për pavdekësinë e shpirtit derisa rojtari solli kupën. Te Συμπόσιον (Simpoziumi) ai flet për dashurinë si shkallë nga trupat e bukur te vetë bukuria. Απομνημονεύματα (Kujtime për Sokratin) të Ksenofonit tregojnë një Sokrat më të thjeshtë e më praktik, që jep këshilla për mbajtjen e shtëpisë dhe miqësinë. Ajo për të cilën bien dakord të gjitha burimet është njeriu: pyetjet, guximi, refuzimi për t'i bërë lajka jurisë dhe zëri i çuditshëm i brendshëm, δαιμόνιον, që e paralajmëronte kur ishte gati të bënte diçka të keqe.

Në Athinë i ashtuquajturi Burg i Sokratit, tri dhoma të gdhendura në shkëmbin e kodrës së Filopapit, është një atribuim romantik i gabuar, por agoraja ku ai bisedonte dhe Stoa Mbretërore ku u akuzua janë gërmuar dhe mund të vizitohen. Statuja e tij prej mermeri nga Leonidas Drosis rri ulur pranë asaj të Platonit përpara Akademisë së Athinës, në rrugën Panepistimiu, dhe Σωκράτης mbetet emër i zakonshëm grek. Nxënësit grekë e njohin në lice përmes dialogëve të Platonit në orën e greqishtes së vjetër dhe në tekstin e filozofisë, dhe thëniet e tij janë bërë proverba: «ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα» (Di vetëm një gjë, se nuk di asgjë), një përmbledhje e mëvonshme e Apologjisë, dhe «σωκρατική ειρωνεία» për padijen e shtirur. «Σωκρατική μέθοδος» e quajnë mësuesit grekë mësimdhënien me pyetje. Nxënësi mund të vazhdojë me faqet e sajtit për Platonin, Ksenofonin dhe Aristofanin, tre dëshmitarët e tij.

• Nuk ka mbijetuar asnjë fjalë e shkruar me dorën e tij; gjithçka që kemi vjen nga Platoni, Ksenofoni dhe Aristofani, që nuk pajtohen pothuajse për asgjë përveç se ai bënte pyetje.
• Luftoi si këmbësor i rëndë në tri beteja të Luftës së Peloponezit dhe thuhej se i shpëtoi jetën Alkibiadit në Potide.
• I famshmi «E di se nuk di asgjë» nuk gjendet askund në burime në këtë formë; Apologjia thotë vetëm se ai nuk mendon se di atë që nuk e di.
• Sipas Platonit, fjalët e tij të fundit ishin se i detyrohej një gjel Asklepit, zotit të shërimit, dhe se miqtë duhej ta shlyenin borxhin.