Demosthenes

Demosthenes werd in 384 v.Chr. geboren in de Atheense demos Paiania. Zijn vader bezat een werkplaats waar slaven zwaarden en rustbedden maakten en liet een groot vermogen na toen de jongen zeven was; de voogden, onder leiding van een familielid genaamd Aphobos, verkwistten het grootste deel. De jongeman studeerde retorica, onder meer bij de redenschrijver Isaeus, en daagde op zijn twintigste zijn voogden voor de rechter met redevoeringen die nog bestaan. Hij won, kreeg weinig geld terug, maar had zijn beroep gevonden: jarenlang verdiende hij de kost als logograaf, die redevoeringen schreef die cliënten in de rechtbank hielden.

Plutarchus vertelt de verhalen die elk Grieks kind kent: dat zijn eerste pogingen in de volksvergadering werden weggelachen om zijn zwakke stem en zijn stotteren; dat hij een ondergrondse studeerkamer bouwde, de helft van zijn hoofd kaalschoor zodat de schaamte hem binnen hield, oefende met kiezels in de mond en declameerde tegen het bulderen van de zee bij Phaleron. In 354 v.Chr. sprak hij al over de staatsfinanciën, en vanaf 351, met de Eerste Filippica, had hij zijn grote onderwerp gevonden: de opkomst van Filips II van Macedonië.

Hij vocht als hopliet bij Chaeronea in 338 v.Chr., waar Filips Athene en Thebe verpletterde. In 324 werd hij veroordeeld omdat hij geld had aangenomen van Harpalos, de gevluchte schatmeester van Alexander, gevangengezet, en ontsnapte in ballingschap. Na de dood van Alexander in 323 teruggeroepen, zag hij het jaar daarop de opstand van de Griekse steden mislukken. Opgejaagd door de Macedonische regent Antipater zocht hij een toevlucht in de tempel van Poseidon op Kalaureia, het huidige Poros, en in oktober 322 v.Chr. nam hij gif in plaats van zich te laten gevangennemen.

Onder zijn naam zijn eenenzestig redevoeringen overgeleverd, sommige onecht, samen met brieven en prologen. De politieke redevoeringen vormen de kern. In de drie Ολυνθιακοί (Olynthische redevoeringen, 349–348 v.Chr.) smeekte hij Athene de stad Olynthos te redden van Filips, tevergeefs; in de vier Φιλιππικοί (Filippica's, 351–341 v.Chr.) analyseerde hij, met een helderheid die zijn medeburgers vermoeiend vonden, hoe de Macedonische koning geld, snelheid en Griekse verdeeldheid gebruikte, en eiste hij dat de Atheners zelf dienst namen in plaats van huurlingen in te huren. Deze redevoeringen gaven elke Europese taal het woord «filippica» voor een felle aanklacht.

Περί του στεφάνου (Over de krans, 330 v.Chr.) is het hoogtepunt. In 336 had zijn vriend Ktesiphon een gouden krans voorgesteld voor de verdiensten van Demosthenes; zijn levenslange rivaal Aischines vocht het voorstel aan als onwettig en zette daarmee feitelijk Demosthenes' hele loopbaan terecht na de nederlaag waartoe die had geleid. Demosthenes antwoordde dat een stad met het verleden van Athene niet anders had kunnen handelen, en zwoer bij de voorouders die de Perzen bij Marathon, Salamis en Plataeae hadden getrotseerd dat de strijd voor de Griekse vrijheid juist was geweest, ook al was hij verloren. Aischines kreeg nog geen vijfde van de stemmen en verliet Athene voorgoed. Daarnaast staan de private redevoeringen, een venster op het Atheense gezinsleven, de handel en de misdaad, en de Επιτάφιος voor de gevallenen van Chaeronea. Zijn stijl verbindt lange, zorgvuldig gebouwde volzinnen met plotselinge korte slagen, vragen, eden en verbeelde dialogen; de antieke critici rekenden hem de eerste van de tien Attische redenaars, en Cicero nam hem tot voorbeeld.

In het Grieks beschrijft het bijvoeglijk naamwoord δημοσθένειος (demosthenisch) een spreker met overweldigende kracht, en «Φιλιππικός» is elke felle politieke aanval. De kiezels en de golven van Phaleron worden verteld aan elk kind dat stottert of bang is om in het openbaar te spreken, en zijn redevoering Υπέρ της Ροδίων ελευθερίας (Voor de vrijheid van de Rhodiërs) was een verplichte tekst op het Griekse lyceum. De ruïnes van het heiligdom van Poseidon waar hij stierf zijn te bezoeken op Poros, boven het stadje, en een straat genaamd Δημοσθένους loopt door het centrum van Athene. Zijn beroemde staande beeld, van Polyeuktos (280 v.Chr.), is bewaard in Romeinse kopieën in het Vaticaan en in Kopenhagen, met opeengeklemde lippen en gevouwen handen, het beeld van een man die nadenkt voordat hij spreekt. Nieuwgriekse vertalingen van Over de krans liggen in elke boekhandel, en de Griekse tekst staat gratis op Perseus.

• Zijn eerste rechtszaak, op zijn twintigste, was tegen zijn eigen voogden, die het door zijn vader nagelaten fortuin hadden verkwist; de redevoeringen Tegen Aphobos zijn bewaard.
• Aischines, zijn grote rivaal, verloor het kransproces zo zwaar dat hij minder dan een vijfde van de stemmen kreeg, een boete kreeg en Athene verliet om retorica te onderwijzen op Rhodos.
• Het woord «filippica», een felle aanklacht, komt van zijn redevoeringen tegen Filips; Cicero noemde te zijner ere zijn eigen aanvallen op Marcus Antonius Filippica's.
• Volgens Plutarchus stierf hij op het eiland Poros, in de tempel van Poseidon, door gif dat hij verborgen hield in zijn rietpen.