Chryssa (Vardea)

Chryssa Vardea werd op 31 december 1933 in Athene geboren en groeide op tijdens de Bezetting en de Burgeroorlog. In het Athene van de vroege jaren vijftig voelde ze zich aangetrokken tot de schilderkunst; in 1953 verliet ze Griekenland voor Parijs, waar ze studeerde aan de Académie de la Grande Chaumière en kunstenaars van de Europese avant-garde ontmoette. In 1954 voer ze naar de Verenigde Staten, studeerde een tijd aan de California School of Fine Arts in San Francisco en vestigde zich in 1955 in New York, dat bijna veertig jaar haar stad zou zijn. Ze signeerde haar werk alleen met haar voornaam, Chryssa.

Het New York van de late jaren vijftig was de hoofdstad van het abstract expressionisme, maar Chryssa keek elders: naar kranten, naar de letters van reclame, naar de elektrische lichtreclames van Times Square. Begin jaren zestig was haar werk te zien op grote tentoonstellingen, waaronder Americans 1963 van het Museum of Modern Art, en musea begonnen het aan te kopen. Ze werkte langzaam en obsessief aan grote projecten, met lange periodes van terugtrekking. In 1992 sloot ze haar atelier in SoHo en keerde terug naar Athene, waar ze bleef werken in een eigen atelier in Neos Kosmos, steeds geïsoleerder en met een slechte gezondheid. Ze stierf op 23 december 2013 in Athene, een paar dagen voor haar tachtigste verjaardag.

Chryssa's onderwerp was het teken: de letter, het logo, het tekstfragment losgemaakt van zijn betekenis. Haar vroege Cycladische boeken (1957–1962) zijn witte gipsreliëfs, afgedrukt van gevouwen papier en boekomslagen, even kalm en sober als de Cycladische beeldjes uit de Egeïsche Zee waaraan ze hun naam ontlenen. Daarna ging ze over op schilderijen en reliëfs van herhaalde letters en krantenpagina's, en in werken als Times Square Sky (1962) begon ze de echte metalen letters van reclameborden te gebruiken.

Haar grote stap was neon. The Gates to Times Square (1964–66), nu in het Buffalo AKG Art Museum, is een monumentale beloopbare kubus van ongeveer drie meter aan elke zijde, van roestvrij staal, plexiglas en pulserend neon, die je binnengaat door openingen in de vorm van een enorme letter A: een boog die je betreedt als een tempel, gemaakt van de materialen van de Broadway-reclame. Het is tegelijk een viering van de Amerikaanse stad en een meditatie over schrift en licht. In 1967–68 zette ze het thema voort in neonwerken als Klytaimnestra, genoemd naar de tragische koningin en geïnspireerd door haar vriendin Irene Papas in die rol, waarin het licht lijkt te stotteren en af te breken als een kreet. Critici zagen in haar werk een brug tussen de Griekse traditie, het alfabet, de tempel, de tragische heldin, en de modernste Amerikaanse materialen, en rekenden haar tot de uitvinders van de lichtkunst, naast en vaak vóór bekendere mannelijke tijdgenoten.

Decennialang was Chryssa bekender in het buitenland dan in Griekenland, en bekender bij kunstenaars dan bij het publiek. Sinds haar dood is de belangstelling sterk gegroeid. Grote Amerikaanse musea bezitten haar werk, en in 2023–24 presenteerde een grote tentoonstelling, Chryssa & New York, te zien bij Dia Chelsea in New York en in de Menil Collection in Houston, haar opnieuw als pionier van neon en pop. In Athene bezit het Nationaal Museum voor Hedendaagse Kunst (ΕΜΣΤ) haar Cycladische boeken, en een versie van Klytaimnestra staat voor het Megaron, het concertgebouw van Athene. Een goed idee: zoek afbeeldingen van The Gates to Times Square en van de Cycladische boeken naast elkaar op en vraag je af wat een oud Cycladisch beeldje en een neonreclame op Broadway gemeen hebben; die vraag is het hart van haar kunst.

• Ze signeerde haar werk alleen met haar voornaam, Chryssa, en is overal eenvoudig onder die naam bekend.
• The Gates to Times Square is een kubus die je binnengaat door openingen in de vorm van een reusachtige letter A.
• Haar witte gipsen Cycladische boeken zijn genoemd naar de oude marmeren beeldjes van de Cycladen.
• Ze was opgenomen in de tentoonstelling Americans 1963 van het Museum of Modern Art, een van de bepalende tentoonstellingen van de nieuwe Amerikaanse kunst van die tijd.