Jannis Kounellis

Kounellis werd op 23 maart 1936 in Piraeus geboren en groeide op in de havenstad in de harde jaren van de bezetting en de burgeroorlog; de schepen, de zakken, de kolen en het ijzer van de haven bleven hem zijn hele leven bij. In 1956, op zijn twintigste, verliet hij Griekenland voor Rome om te studeren aan de Accademia di Belle Arti, en Rome werd zijn thuis. Hij voelde zich altijd Griek, maar maakte carrière in Italië, in de kring van kunstenaars, critici en galeriehouders die zich in de jaren 1960 in Rome verzamelde.

Zijn eerste solotentoonstelling, L'Alfabeto di Kounellis in de Galleria La Tartaruga in Rome in 1960, toonde grote doeken vol letters, cijfers en tekens, een geschilderd alfabet. In 1967 gaf de criticus Germano Celant de naam arte povera, ‘arme kunst’, aan een groep jonge Italiaanse kunstenaars die de traditionele schilder- en beeldhouwkunst afwezen, en Kounellis werd een van de centrale leden, naast Mario Merz, Michelangelo Pistoletto en anderen. Vanaf dat moment exposeerde hij in heel Europa en op het Amerikaanse continent, en in 1994 keerde hij terug naar Griekenland met een beroemde installatie op het schip Ιόνιον in de haven van Piraeus. Tot na zijn tachtigste bleef hij actief en maakte hij grote installaties in kerken, fabrieken en musea. Hij stierf op 16 februari 2017 in Rome, en Griekse en Italiaanse kranten rouwden evenzeer om hem als een van de hunnen.

Kounellis begon als schilder en zei altijd dat hij dat gebleven was, ook toen hij geen doek meer gebruikte. Zijn vroege ‘alfabetten’, doeken met grote gesjabloneerde letters, maakten van schilderkunst al een soort performance: vanaf 1960 nam hij lichamelijk deel aan zijn eigen tentoonstellingen in de Galleria La Tartaruga in Rome. Vanaf 1967 bracht hij levende en ruwe dingen de galerie binnen: een levende papegaai op een stok voor een beschilderd paneel, cactussen, kolenzakken, wol, een gasvlam in de vorm van een bloem. Het beroemdste van deze werken is de titelloze installatie van januari 1969 in de Galleria L'Attico in Rome, waarin twaalf levende paarden tijdens de dagen van de tentoonstelling langs de muren vastgebonden stonden. De paarden waren geen symbool van iets eenvoudigs; ze waren een levende aanwezigheid, een stuk werkelijkheid en antieke wereld, neergezet waar mensen schilderijen verwachtten.

In de jaren 1970 en daarna werd zijn taal donkerder en zwaarder: deuropeningen dichtgemetseld met stenen, stalen platen met jassen en hoeden eraan, bedframes, zakken, vuur en het roet dat het achterlaat, fragmenten van klassieke beelden. Deze werken spreken over de crisis van de Europese cultuur na de oorlog, over ballingschap en herinnering, maar altijd via fysieke materie in plaats van uitleg. Critici vergelijken ze vaak met theater, en Kounellis hield inderdaad van het toneel: hij werkte mee aan theaterproducties en maakte van veel tentoonstellingen gebeurtenissen. Door alles loopt een Griekse draad: de zee, de haven, de antieke fragmenten, het gevoel voor het tragische.

Kounellis is een van de weinige Griekse kunstenaars van de twintigste eeuw met een werkelijk internationale plaats in de kunstgeschiedenis; zijn werk hangt in grote musea in Europa en Amerika, en elke geschiedenis van de arte povera bespreekt de paarden van 1969. In 2019 wijdde de Fondazione Prada in Venetië een grote overzichtstentoonstelling aan hem. In Griekenland wordt hij gezien als een brug tussen de Griekse traditie en de Europese avant-garde, en jonge Griekse kunstenaars kijken nog altijd naar zijn voorbeeld. Als je in een museum voor hedendaagse kunst kolenzakken ziet of een stalen wand met één enkele vlam, kijk je misschien naar een Kounellis. Over hem lezen is ook een goede manier om de Griekse woordenschat van de hedendaagse kunst te oefenen.

• Op zijn twintigste verliet hij Piraeus voor Rome en woonde hij de rest van zijn leven in Italië.
• In 1969 stelde hij twaalf levende paarden tentoon in de Galleria L'Attico in Rome, toen gevestigd in een voormalige garage.
• Zijn eerste solotentoonstelling, in 1960, heette L'Alfabeto di Kounellis (Het alfabet van Kounellis).
• In 1994 maakte hij een installatie op een schip in de haven van Piraeus, waar hij was opgegroeid.