Evgenios Voulgaris

Voulgaris werd in 1716 op Korfoe geboren, toen de Ionische Eilanden nog Venetiaans waren; zijn doopnaam was Eleftherios, en de naam Evgenios nam hij aan toen hij monnik en diaken werd. Hij studeerde op Korfoe en daarna aan de Universiteit van Padua, waar hij Latijn, Italiaans, wiskunde en de nieuwe filosofie van Descartes, Leibniz en Locke leerde, samen met de natuurkunde van Newton.

Terug in de Griekse wereld werd hij de meest bewonderde leraar van zijn tijd. In de jaren 1740 onderwees hij aan de Maroutsis-school in Ioannina, daarna in Kozani, en in 1753 plaatste het Patriarchaat van Constantinopel hem aan het hoofd van de nieuwe Αθωνιάς Ακαδημία (Athonitische Academie), een school die naast het klooster Vatopedi op de berg Athos was gesticht. Leerlingen kwamen van overal, onder wie de latere heilige missionaris Kosmas Aitolos. Maar zijn onderwijs in de moderne filosofie verontrustte conservatieve monniken, en in 1759 vertrok hij. Na een korte periode aan de Patriarchale Academie in Constantinopel ging hij naar Duitsland, en in Leipzig publiceerde hij in 1766 zijn Logica.

In 1771 nodigde Catharina de Grote hem uit naar Rusland, waar zij de orthodoxe Grieken tegen de Ottomanen wilde steunen. Hij diende haar als geleerde, vertaler en bibliothecaris, en van 1775 tot 1779 was hij aartsbisschop van het nieuwe bisdom Slavjansk en Cherson, opgericht voor Griekse en orthodoxe kolonisten in het zuiden van Oekraïne. Daarna trok hij zich terug in Sint-Petersburg, waar hij bleef schrijven en vertalen tot zijn dood in 1806.

De grote verdienste van Voulgaris was dat hij de Europese wetenschappelijke revolutie in de Griekse scholen bracht. Vóór hem rustte het Griekse hoger onderwijs bijna volledig op Aristoteles, zoals Byzantijnse en postbyzantijnse commentatoren hem uitlegden. Voulgaris onderwees ook Aristoteles, maar plaatste naast hem Descartes, Leibniz, Wolff en Locke, en de natuurkunde en wiskunde van Newton. Zijn Η Λογική (Logica, 1766), gedrukt in Leipzig, brengt de logica van de ouden en de modernen samen in één systematisch werk en werd een sleutelleerboek van de Griekse Verlichting.

Hij schreef in een geleerd, archaïserend Grieks, dicht bij de oude taal, en was een voorvechter van die stijl: volgens hem lag de waardigheid van de natie in de continuïteit met het Oudgrieks. Hij vertaalde Vergilius' Georgica en Aeneis in homerische hexameters, en in Rusland schreef hij verhandelingen over theologie, wiskunde en sterrenkunde; zijn Στοιχεία της Μεταφυσικής (Elementen van de metafysica) verschenen in 1805 in Venetië, een jaar voor zijn dood.

In 1768 vertaalde hij ook een essay van Voltaire in het Grieks, maar later in zijn leven werd hij een verdediger van de orthodoxe traditie en een tegenstander van de radicale Verlichting en de Franse Revolutie. Dat dubbele gezicht, de moderniserende leraar en de conservatieve kerkman, maakt hem tot een sleutelfiguur van een tijd waarin de Grieken besloten hoeveel Europa ze wilden.

Voulgaris is een naam die iedere student van de Griekse ideeëngeschiedenis tegenkomt, meestal naast Nikiforos Theotokis, zijn Korfiotische streekgenoot, als grondleggers van de Griekse Verlichting, een beweging die Rigas Velestinlis en Adamantios Korais voortzetten. Korfoe herdenkt hem als een van zijn grote zonen, en Griekse universiteiten bestuderen zijn werken nog steeds en geven ze opnieuw uit. De ruïnes van de Athonitische Academie zijn nog te zien boven het klooster Vatopedi op de berg Athos. Voor een leerder is het lezen van de titelpagina van zijn Logica een snelle les in hoe anders het geleerde Grieks van de achttiende eeuw was dan de taal van vandaag, en waarom de taalkwestie Griekenland tweehonderd jaar lang zou verdelen.

• Zijn geboortenaam was Eleftherios; Evgenios was de naam die hij als monnik aannam.
• Tot zijn leerlingen aan de Athonitische Academie behoorde Kosmas Aitolos, later een van de meest geliefde heiligen van de Griekse orthodoxie.
• Hij vertaalde de Latijnse epen van Vergilius in Griekse hexameters naar homerisch voorbeeld.
• Hij was aartsbisschop van een bisdom in het zuiden van Oekraïne dat door Catharina de Grote was opgericht.