Romanos de Melode

Wat we over Romanos weten, komt uit een paar regels in Byzantijnse kerkkalenders en uit zijn eigen hymnen. Hij werd rond 490 geboren in Emesa in Syrië, het huidige Homs, mogelijk in een familie van joodse afkomst, zoals sommige latere bronnen zeggen. Hij diende als diaken in de Opstandingskerk in Berytus, het huidige Beiroet, en onder de regering van Anastasius I (491–518) verhuisde hij naar Constantinopel, waar hij verbonden werd aan de kerk van de Theotokos in de wijk τὰ Κύρου (ta Kyrou). Daar lijkt hij de rest van zijn leven te hebben doorgebracht, in de hoofdstad van Justinianus, in de jaren dat de Hagia Sophia werd gebouwd.

De legende van zijn roeping wordt verteld in het synaxarion van zijn feestdag. Romanos, zo heet het, had een zwakke stem en geen talent voor zingen, en werd door de andere geestelijken bespot. Op kerstavond viel hij in de kerk in slaap, en de Maagd verscheen hem met een boekrol in de hand en zei hem die op te eten. Hij slikte hem in, werd wakker, besteeg de ambo en zong voor het eerst «Ἡ Παρθένος σήμερον τὸν ὑπερούσιον τίκτει». Het verhaal is een beeld van inspiratie, zoals Ezechiël die het boek eet, maar het vertelt ons hoe de Byzantijnen hem zagen: eerst als zanger, pas daarna als theoloog.

Hij stierf in de jaren 550 en werd begraven in de kerk waar hij had gediend. De overlevering schrijft hem duizend kontakia toe; zo'n tachtig zijn onder zijn naam bewaard, waarvan er een stuk of zestig als echt worden beschouwd. De orthodoxe kerk vereert hem als heilige.

Het kontakion is een gezongen preek. Het opent met een korte prelude (προοίμιον) op een eigen melodie en ontvouwt zich dan in achttien tot vierentwintig lange strofen, οἶκοι (huizen) genoemd, alle gebouwd op hetzelfde metrische patroon en elk eindigend met hetzelfde refrein dat de gemeente terugzong. De beginletters van de strofen vormen een acrostichon, vaak «τοῦ ταπεινοῦ Ῥωμανοῦ» (van de nederige Romanos). Het vers is niet klassiek: het is ritmisch, gebaseerd op de klemtonen van het toen gesproken Grieks, en de taal is het heldere Grieks van de Bijbel en de liturgie, vol dialoog en dramatische wendingen.

Romanos' onderwerpen zijn de feesten van het kerkelijk jaar en de verhalen uit de Bijbel, maar hij vertelt ze als drama. In het kontakion op de Geboorte spreekt de Maagd met de wijzen; in dat over Maria bij het Kruis twist ze met haar zoon, die uitlegt waarom hij moet sterven; Judas, Petrus, de verloren zoon, Lazarus, de tien maagden en de drie jongemannen in de oven hebben elk hun eigen gedicht, elk een klein toneelstuk met stemmen. De prelude van het geboortekontakion, Ἡ Παρθένος σήμερον, werd en blijft de hymne van het orthodoxe kerstfeest, en ook de korte hymne «Ψυχή μου, ψυχή μου, ἀνάστα, τί καθεύδεις;» (Mijn ziel, mijn ziel, sta op, waarom slaap je?), die in de Vastentijd met de Grote Canon wordt gezongen, wordt hem toegeschreven. Of hij ook de Akathistoshymne, «Τῇ ὑπερμάχῳ στρατηγῷ», schreef, staat ter discussie, en veel geleerden denken van niet. In de achtste eeuw verdrong de canon het kontakion in de kerk, en alleen de preludes en eerste strofen van zijn gedichten bleven in gebruik; geleerden hebben de volledige teksten in de moderne tijd uit handschriften teruggevonden.

Elke Griek die met Kerstmis naar de kerk gaat, hoort Romanos: «Ἡ Παρθένος σήμερον» wordt op 25 december gezongen en op radio en televisie uitgezonden, en de laatste regel, «παιδίον νέον, ὁ πρὸ αἰώνων Θεός» (een nieuw kind, de God van vóór de eeuwen), is zo vertrouwd als een kerstlied. De orthodoxe kerk viert zijn feest op 1 oktober, samen met de Bescherming van de Moeder Gods, en kerkzangers (ψάλτες) beschouwen hem als hun beschermheilige; scholen voor Byzantijnse muziek en koren in heel Griekenland en Cyprus dragen zijn naam. Fragmenten uit zijn hymnen staan in de lyceumbloemlezing van de Nieuwgriekse literatuur, waarvan de eerste bladzijden Byzantijns zijn. Een leerder kan naar een opname van het kerstkontakion luisteren en het Grieks volgen, dat verrassend dicht bij de moderne taal staat, of de geboortehymne lezen in een tweetalige uitgave.

• Hij verborg zijn handtekening in zijn gedichten: de beginletters van de strofen vormen vaak «τοῦ ταπεινοῦ Ῥωμανοῦ», „van de nederige Romanos”.
• Van de duizend kontakia die de overlevering hem toeschrijft, zijn er maar ongeveer tachtig bewaard, en zijn volledige gedichten waren voor de meeste lezers onbekend tot geleerden ze in de moderne tijd uit handschriften drukten.
• Volgens de legende kon hij niet zingen tot de Maagd hem op kerstavond in een droom een boekrol liet inslikken.
• Zijn feestdag, 1 oktober, valt samen met de Bescherming van de Theotokos, een van de populairste feesten in Griekenland.