Nikos Engonopoulos

Engonopoulos werd op 21 oktober 1907 in Athene geboren in een familie met wortels in Constantinopel, waar hij tijdens de Eerste Wereldoorlog een deel van zijn jeugd doorbracht. Van 1923 tot 1927 bezocht hij een lycée in Parijs, en hij keerde naar Griekenland terug om zijn militaire dienst te vervullen, met het Frans als tweede moedertaal. Hij werkte enkele jaren als klerk en vertaler en ging in 1932 naar de Academie voor Schone Kunsten in Athene, waar hij studeerde bij Konstantinos Parthenis; tegelijk werkte hij in het atelier van Fotis Kontoglou, die hem en Jannis Tsarouchis de techniek van de Byzantijnse schilderkunst bijbracht. De twee leermeesters, de een modernist en de ander traditionalist, bleven de polen van zijn kunst.

Zijn eerste bundels, «Μην ομιλείτε εις τον οδηγόν» (Niet spreken met de chauffeur, 1938) en «Τα κλειδοκύμβαλα της σιωπής» (De clavichorden van de stilte, 1939), lokten spot uit in de Atheense pers en grappen in de satirische revues; «Engonopoulos» werd een tijdlang een synoniem voor onzin. Hij antwoordde niet en veranderde niet. In 1940–41 vocht hij aan het Albanese front; door de Duitsers gevangengenomen, werd hij in een werkkamp vastgehouden en ontsnapte hij terug naar Athene. In de winter van 1942–43 schreef hij in het bezette Athene «Μπολιβάρ».

Vanaf 1945 doceerde hij tekenen en schilderen aan de Faculteit Architectuur van de Nationale Technische Universiteit (het Polytechnion), werd in 1969 gewoon hoogleraar en ging in 1973 met pensioen. Hij vertegenwoordigde Griekenland op de Biënnale van Venetië in 1954, won tweemaal de Eerste Staatsprijs voor Poëzie, in 1958 en 1979, en stierf op 31 oktober 1985 in Athene, tien dagen na zijn achtenzeventigste verjaardag.

De titel van zijn eerste boek is het opschrift in Griekse bussen; daarin staan gedichten waarvan de beelden komen uit dromen, van Lautréamont en De Chirico, uit Byzantijnse kronieken en de klephtenliederen, in een Grieks dat zonder waarschuwing springt van straatdemotiki naar de meest formele katharevousa. De critici zagen er een grap in; hij meende het. Zijn surrealisme was, net als dat van zijn vriend Andreas Embirikos, een manier om alle lagen van de Griekse taal en het Griekse verleden tegelijk te laten spreken.

«Μπολιβάρ, ένα ελληνικό ποίημα» (1944) is het bewijs. Simón Bolívar, de bevrijder van Zuid-Amerika, wordt opgeroepen als Griekse held en naast Odysseas Androutsos en de strijders van 1821 geplaatst; hij verschijnt op de bergen van Roumeli en op de eilanden van de Egeïsche Zee, «mooi als een Griek», en het gedicht, deels hymne, deels volksklaagzang, deels manifest, is een uitdagend antwoord op de bezetting. Na de oorlog kwam het in de schoolbloemlezingen terecht. Latere bundels, «Έλευσις» (Eleusis, 1948), «Εν ανθηρώ Έλληνι λόγω» (In bloeiende Griekse taal, 1957) en «Στην κοιλάδα με τους ροδώνες» (In het dal van de rozentuinen, 1978), houden dezelfde stem vast, nu rustiger, vaak elegisch, altijd trots Grieks in zijn materiaal.

Als schilder ontwikkelde hij een eigen wereld: langgerekte figuren zonder gezicht, als paspoppen van een kleermaker, staand op binnenplaatsen, in havens en neoclassicistische kamers onder hard Grieks licht, gekleed in kostuums uit de Onafhankelijkheidsoorlog of helemaal naakt, tussen zuilen, schepen en muziekinstrumenten. De kleuren zijn die van Byzantijnse iconen en van de volksschilder Theophilos, de ruimte is die van De Chirico. Gedichten en schilderijen illustreren elkaar.

«Μπολιβάρ» is de Engonopoulos die Grieken kennen: zijn regel «Μπολιβάρ, είσαι ωραίος σαν Έλληνας» is spreekwoordelijk, het gedicht staat in de lyceumbloemlezingen samen met het korte «Ποίηση 1948», zijn antwoord op de vraag hoe je poëzie schrijft tijdens een burgeroorlog, en de componist Nikos Mamangakis zette «Μπολιβάρ» in 1968 op muziek. De Nationale Galerie in Athene bezit zijn schilderijen, zijn honderdste geboortedag in 2007 werd gevierd met tentoonstellingen en nieuwe uitgaven, en zijn werk wordt nu samen met dat van Elytis en Embirikos gelezen als een van de drie grote stemmen van het Griekse surrealisme. Een leerder kan beginnen door «Μπολιβάρ» langzaam hardop te lezen en de registerwisselingen gewoon te laten gebeuren, voordat hij overgaat op de pagina's van deze site over Elytis en Tsarouchis, zijn medestudenten en vrienden.

• De titel van zijn eerste boek, «Μην ομιλείτε εις τον οδηγόν», is het bordje dat in elke Griekse bus boven de chauffeursstoel hing; de lezers van 1938 dachten dat het een grap was.
• «Μπολιβάρ» circuleerde in handgeschreven en getypte kopieën en werd voorgelezen op clandestiene bijeenkomsten in het bezette Athene voordat het in 1944 voor het eerst werd gedrukt.
• Hij won tweemaal de Eerste Staatsprijs voor Poëzie, met eenentwintig jaar ertussen (1958 en 1979), en vertegenwoordigde Griekenland als schilder op de Biënnale van Venetië van 1954.
• Hij leerde de Byzantijnse schildertechniek van Fotis Kontoglou samen met Jannis Tsarouchis en gaf bijna dertig jaar lang tekenles aan generaties Griekse architecten aan het Polytechnion.