Thucydides

Thucydides, zoon van Oloros, werd rond 460 v.Chr. in Athene geboren in een rijke familie met Thracische banden en het recht om goudmijnen te exploiteren aan de Thracische kust tegenover Thasos. De naam van zijn vader is Thracisch en koninklijk, en hij was waarschijnlijk verwant aan Kimon, de grote aristocratische veldheer. Over zijn jeugd weten we niets behalve wat hij zelf vertelt: dat hij aantekeningen begon te maken zodra de oorlog in 431 v.Chr. uitbrak, omdat hij voorzag dat die groter zou worden dan alle eerdere, en dat hij in 430 v.Chr. de pest kreeg en overleefde, waardoor zijn beschrijving van de symptomen zo nauwkeurig is.

In 424 v.Chr. werd hij gekozen tot een van de tien strategen en gestationeerd in de noordelijke Egeïsche Zee. Toen de Spartaanse bevelhebber Brasidas Amphipolis, de belangrijkste Atheense kolonie aan de Strymon, bij verrassing aanviel, voer Thucydides met zeven schepen uit Thasos weg, maar kwam een halve dag te laat aan; de stad had zich al overgegeven. Athene veroordeelde hem tot ballingschap. De volgende twintig jaar bracht hij, zoals hij zegt, ver van de stad door, met de tijd om de gebeurtenissen gade te slaan en met toegang tot de Peloponnesische kant evengoed als tot de zijne, en hij schijnt veel gereisd te hebben, misschien naar Sicilië en zeker door de Peloponnesos en Macedonië.

Hij keerde na de amnestie van 404 v.Chr. terug naar Athene en stierf enkele jaren later, rond 400 v.Chr., misschien een gewelddadige dood, met het werk onvoltooid: het breekt midden in een zin af in het jaar 411. De antieke overlevering situeerde zijn graf tussen die van de familie van Kimon, buiten de muren. Xenophon en anderen namen het verhaal op waar hij het had gelaten.

De «Ιστορίαι», door latere uitgevers in acht boeken verdeeld, vertellen de Peloponnesische Oorlog van de oorzaken tot 411 v.Chr. Boek 1 legt uit waarom Thucydides de oorlog de grootste ooit vindt, overziet de vroege Griekse geschiedenis met een sceptische blik, zet zijn methode uiteen en onderscheidt de openlijke grieven van wat hij «de ware oorzaak» noemt: de groei van de Atheense macht en de angst die die in Sparta wekte. Hij vertelt de lezer dat hij elk bericht controleerde, op niemands geheugen vertrouwde en de redevoeringen zo opstelde dat hij zo dicht mogelijk bij het gezegde bleef, terwijl hij de sprekers liet zeggen wat de gelegenheid vereiste.

De grote passages die volgen, behoren tot de meest gelezen bladzijden van het Grieks. De grafrede van Perikles (2.35–46) is de democratie die zichzelf beschrijft; de pest in Athene (2.47–54) is een klinische en morele lijkschouwing van een stad in paniek; de burgeroorlog op Korkyra (3.82–83) analyseert hoe woorden van betekenis veranderen wanneer een gemeenschap zichzelf verscheurt; het debat over Mytilene (3.36–49) twist over de vraag of een opstandige stad moet worden uitgemoord; in de Melische dialoog (5.84–116) zeggen de Atheners tegen een klein eiland dat de sterken doen wat ze kunnen en de zwakken ondergaan wat ze moeten; en de boeken 6 en 7 vertellen de Siciliaanse expeditie, van het vertrek van de vloot tot haar vernietiging bij Syracuse, als een tragedie in proza.

Zijn Grieks is berucht moeilijk: gecomprimeerd, abstract, vol antithesen en zinnen die bezwijken onder het gewicht van hun gedachte. Zijn kijk op menselijke zaken is onsentimenteel, zonder goden, zonder voortekens waarin hij gelooft, met de menselijke natuur als constante die het verleden nuttig maakt om de toekomst te begrijpen. Daarom is hij de voorvader van het politieke realisme en van elke historicus die om bewijs vraagt.

Griekse scholieren lezen Thucydides in het origineel, meestal de hoofdstukken over Korkyra uit boek 3 en fragmenten uit de grafrede, die velen de moeilijkste tekst van hun schooltijd vinden en hun hele leven onthouden. De uitdrukking «κτήμα ες αεί» wordt in het Nieuwgrieks gebruikt voor alles van blijvende waarde, en «οι ισχυροί κάνουν ό,τι μπορούν και οι αδύναμοι υποφέρουν ό,τι πρέπει» wordt in elke discussie over internationale politiek geciteerd. In het buitenland bracht de «Thucydidesval», in de jaren 2010 bedacht om het oorlogsgevaar tussen een opkomende en een gevestigde macht te beschrijven, zijn naam weer in de kranten. De leerder kan in Athene door de Kerameikos wandelen, waar de oorlogsdoden van 431 v.Chr. werden begraven voordat Perikles sprak, of de opgraving van Amphipolis in Macedonië bezoeken, waarvan het verlies hem zijn loopbaan kostte en ons het boek schonk. De C2-oefening van de site over contrafactische geschiedenis en de pagina's over Perikles en Herodotus zetten het onderwerp voort.

• Hij is de enige grote antieke historicus die ook veldheer was in de oorlog die hij beschrijft, en hij verloor zijn bevel omdat hij een halve dag te laat in Amphipolis aankwam.
• Hij kreeg de pest van Athene en overleefde, waardoor hij de ziekte van binnenuit kon beschrijven; artsen debatteren nog steeds over welke ziekte het was.
• Zijn geschiedenis breekt in 411 v.Chr. midden in een zin af, zeven jaar voor het einde van de oorlog; de Hellenika van Xenophon beginnen precies waar ze ophoudt.
• Het eerste gepubliceerde boek van Thomas Hobbes, in 1629, was een Engelse vertaling van Thucydides, die hij «de meest politieke geschiedschrijver die ooit schreef» noemde.