Leven
Polykleitos (Πολύκλειτος), ook gespeld als Polyclitus of Polycletus, werkte in brons in de tweede helft van de 5e eeuw v.Chr., ongeveer tussen 450 en 420 v.Chr. Plato en Pausanias noemen hem een Argiver. Latijnse auteurs als Plinius en Cicero noemen hem een Sikyoniër, wat moderne geleerden meestal als een verwarring beschouwen. Hij leidde een Argivische werkplaats waarvan de leerlingen en opvolgers de methoden tot in de 4e eeuw v.Chr. doorgaven. Hij moet worden onderscheiden van Polykleitos de Jongere, een latere kunstenaar uit dezelfde traditie, aan wie moderne geleerden meestal het theater van Epidauros toeschrijven dat Pausanias aan ‘Polykleitos’ toekent.
Over zijn persoonlijke leven is bijna niets overgeleverd. Zijn loopbaan wordt gereconstrueerd uit de werken en uit getuigenissen die veel later zijn geschreven. Er is geen origineel brons van hem bekend, dus worden zijn beelden bestudeerd via Romeinse en laat-hellenistische marmeren kopieën, ingeschreven sokkels en beschrijvingen van auteurs als Pausanias, Plinius en Galenus. In Olympia vonden opgravers een ingeschreven sokkel voor het beeld van de jonge winnaar Kyniskos uit Mantineia, die geleerden verbinden met het type van de Westmacott-atleet in het British Museum; dat verband is waarschijnlijk, niet zeker. Nadat de oude tempel van Hera bij Argos in 423 v.Chr. was afgebrand, maakte Polykleitos volgens Pausanias het nieuwe zittende cultusbeeld van goud en ivoor.
Werk
De Κανών (Canon) was een geschreven verhandeling, nu verloren. De titel betekent meetlat of norm. Galenus, die in de 2e eeuw n.Chr. schreef, geeft de opvatting weer dat schoonheid ligt in de onderlinge meetbaarheid, συμμετρία (symmetria), van de delen: vinger tot vinger, vingers tot hand, en zo verder tot het hele lichaam, zoals in de Canon van Polykleitos geschreven staat. Hij noemt ook een geprezen beeld dat zelf de Canon heette. De antieke auteurs bewaren de getallen zelf niet, en moderne reconstructies van het systeem blijven hypothesen. Dat het beeld dat Canon heette de Δορυφόρος (Doryphoros, Speerdrager) is, wordt traditioneel aangenomen, maar is omstreden.
De Doryphoros en de Διαδούμενος (Diadoumenos, een jongeman die de overwinningsband om zijn hoofd knoopt, waarschijnlijk rond 430 v.Chr.) tonen de houding die het meest met hem wordt verbonden. De figuur laat zijn gewicht op één been rusten terwijl het andere ontspannen is, en borstkas en bekken hellen in tegengestelde richtingen; het Metropolitan Museum noemt deze berekende houding een standaardformule die in bijna alle aan hem toegeschreven werken voorkomt. Plinius meldt dat Polykleitos een wedstrijd tussen beeldhouwers voor een Amazone in Efeze won, maar welk bewaard Amazonetype zijn beeld kopieert, is nog omstreden. Pausanias beschrijft zijn Hera in Argos: zittend, gekroond met Chariten en Horen, met een granaatappel en een scepter met een koekoek erop.
Nalatenschap in het Griekenland van nu
In Griekenland staat de meer dan levensgrote Diadoumenos uit Delos, een marmeren kopie van rond 100 v.Chr., in het Nationaal Archeologisch Museum van Athene; de ruïnes van het Argivische Heraion liggen bij Argos. Probeer het met de Diadoumenos van het Metropolitan Museum, waarvan de foto in het publieke domein is. Hoofd, armen, onderbenen en boomstam zijn antiek; de rest is een afgietsel van de kopie uit Delos. Beschrijf hem in drie Griekse zinnen: Στηρίζεται στο δεξί πόδι (Hij steunt op zijn rechterbeen), Το αριστερό πόδι μένει χαλαρό (Het linkerbeen blijft ontspannen), Σηκώνει τα χέρια για να δέσει την ταινία (Hij heft zijn armen om de band te knopen). Voeg dan een vierde zin toe die zegt dat wat u ziet een kopie is, niet het verloren bronzen origineel.
Wist je dat?
- Antieke auteurs waren het oneens over zijn herkomst: Plato en Pausanias noemen hem Argiver, Plinius Sikyoniër.
- Galenus noemt een geprezen beeld dat, net als de verhandeling, zelf de Canon heette.
- De Diadoumenos van het Metropolitan Museum combineert antieke marmeren delen met een afgietsel van de kopie uit Delos in Athene.
- Plutarchus geeft zijn opmerking door dat het werk het zwaarst is wanneer de klei bij de nagel komt; de precieze betekenis is omstreden.
Belangrijkste werken
| Griekse titel | Titel | Jaar |
|---|---|---|
| Κυνίσκος | Kyniskos, jonge winnaar in Olympia (verloren brons; ingeschreven sokkel) | c. 450–440 BC |
| Δορυφόρος | Doryphoros, de Speerdrager (verloren brons; Romeinse kopieën) | 5th c. BC |
| Κανών | De Canon, verhandeling over proporties (verloren; latere getuigenissen) | 5th c. BC |
| Αμαζόνα της Εφέσου | Amazone voor Efeze (verloren; kopietype omstreden) | 5th c. BC |
| Διαδούμενος | Diadoumenos, jongeman die de overwinningsband knoopt (verloren brons; kopieën) | c. 430 BC |
| Ήρα του Αργείου Ηραίου | Hera van goud en ivoor voor het Argivische Heraion (verloren) | after 423 BC |
Een zin om te onthouden
τὸ γὰρ εὖ παρὰ μικρὸν διὰ πολλῶν ἀριθμῶν ἔφη γίνεσθαι
In het Grieks van nuΓιατί το τέλειο, έλεγε, γεννιέται παρά τρίχα, μέσα από πολλούς αριθμούς.
tò gàr eû parà mikròn dià pollôn arithmôn éphē gínesthai
Want het volmaakte, zei hij, ontstaat op een haar na, door vele getallen.
