Anna Komnene

Anna werd geboren op 1 december 1083 in de Porphyra, de kamer met purperen wanden in het Grote Paleis die bestemd was voor de geboorten van de kinderen van regerende keizers; dat maakte haar tot πορφυρογέννητη, in het purper geboren, een titel die ze haar lezers nooit liet vergeten. Haar vader, Alexios I Komnenos, had twee jaar eerder de troon gegrepen en zou hem zevenendertig jaar behouden; haar moeder was Irene Doukaina. Als klein kind werd ze verloofd met Constantijn Doukas, de zoon van een voormalige keizer, en een paar jaar lang waren de twee de aangewezen erfgenamen; de dood van de jongen en de geboorte van haar broer Johannes in 1087 maakten een einde aan dat vooruitzicht, en ze heeft het nooit vergeven.

Ze kreeg de beste opleiding die een Byzantijn kon krijgen: retorica, filosofie, het quadrivium van rekenkunde, meetkunde, sterrenkunde en muziek, en geneeskunde, die ze zo grondig bestudeerde dat ze de laatste ziekte van haar vader beschreef als een arts. In 1097 trouwde ze met Nikephoros Bryennios, een generaal en letterkundige die tot caesar werd verheven, met wie ze vier kinderen kreeg. Toen Alexios in augustus 1118 op sterven lag, probeerden zij en haar moeder Bryennios als opvolger te laten aanwijzen; Johannes was hen voor, en een samenzwering tegen de nieuwe keizer het jaar daarop, waarin Anna diep betrokken was, liep op niets uit. Bryennios, zeggen de bronnen, weigerde in actie te komen.

Haar bezittingen werden geconfisqueerd en later teruggegeven, en ze trok zich terug in het door haar moeder gestichte klooster van de Theotokos Kecharitomene, waar ze geleerden om zich heen verzamelde en de eerste Byzantijnse commentaren op Aristoteles in eeuwen liet schrijven. Nadat Bryennios in 1137 was gestorven en zijn geschiedenis van de jaren vóór 1081 onvoltooid had nagelaten, nam ze de taak zelf op zich. Eind jaren 1140 schreef ze nog en ze stierf omstreeks 1153.

De Αλεξιάς (Alexias), waarvan de titel naar de Ilias verwijst, bestrijkt de jaren 1069 tot 1118 en vooral de regering van Alexios I, die Anna voorstelt als de redder van een rijk dat in 1081 op instorten stond. De vijftien boeken volgen zijn oorlogen tegen de Normandiërs van Zuid-Italië onder Robert Guiscard en diens zoon Bohemund, tegen de Petsjenegen en Koemanen, nomaden aan de Donau, en tegen de Seltsjoeken in Klein-Azië, en beschrijven uitvoerig de aankomst van de Eerste Kruistocht in Constantinopel in 1096–97: de ongeregelde volgelingen van Peter de Kluizenaar, de eden die Alexios de westerse vorsten afdwong en Anna’s gefascineerde vijandigheid jegens Bohemund, wiens lichaamsbouw ze beschrijft met een aandacht die geen andere middeleeuwse historicus aan een vijand schenkt. Ook de religieuze twisten van het rijk legt ze vast, waaronder het proces en de verbranding van de bogomielenleider Basilius.

Anna schreef een atticiserend Grieks naar het voorbeeld van Thucydides en Polybius, vol Homerische wendingen en klassieke toespelingen, en ze verontschuldigt zich wanneer ze een barbaarse naam of een alledaags woord moet gebruiken. Ze is openlijk partijdig, vaak onnauwkeurig in de chronologie en geneigd haar eigen tegenspoed te beklagen, maar ze had toegang tot keizerlijke documenten, tot veteranen van de veldtochten en tot haar eigen herinneringen aan het paleis, en ze is de enige Byzantijnse auteur die een volledig verslag geeft van de kruisvaarders van binnenuit. Het laatste boek, met zijn klinische beschrijving van de dood van de keizer aan een long- en hartziekte, is ook het afscheid van een dochter. Samen met de Ὕλη Ἱστορίας (Materiaal voor een geschiedenis) van haar man, die ze wilde voortzetten, is de Alexias de belangrijkste bron voor het Komneense herstel van Byzantium.

Anna Komnene wordt vandaag gelezen als de eerste vrouwelijke historicus in welke taal ook, en de Alexias staat op elke leeslijst over de kruistochten naast de Latijnse kronieken die ze tegenspreekt. In het Grieks is ze verkrijgbaar in een moderne vertaling van uitgeverij Agra, en de oorspronkelijke Griekse tekst staat online. Het Komneense Byzantium dat ze beschrijft is in Istanbul te zien: de muren van de wijk Blachernae, waarheen de Komnenen het hof verplaatsten, en de grote kerk van Christus Pantokrator (nu de Zeyrekmoskee), gebouwd door de broer die ze probeerde af te zetten. In Griekenland leren scholieren Alexios Komnenos en de Eerste Kruistocht kennen in de Byzantijnse geschiedenis van de onderbouw van het voortgezet onderwijs, en «Άννα Κομνηνή» is een naam die ze herkennen; straten in verschillende steden dragen hem. De C2-oefening van de site over de woordenschat van de Byzantijnse geschiedenis en de pagina over Procopius, haar grote voorganger, zijn natuurlijke volgende stappen.

• Ze werd geboren in de Porphyra, de purperen kamer van het Grote Paleis, en gebruikte in haar hele geschiedwerk de titel πορφυρογέννητη om de lezers aan haar aanspraak te herinneren.
• Ze studeerde zo serieus geneeskunde dat ze deelnam aan de consulten over de laatste ziekte van haar vader, en ze legt de meningsverschillen van de artsen vast.
• Haar man was ook historicus; ze zette zijn onvoltooide werk voort, en samen bestrijken de twee boeken Byzantium van de jaren 1070 tot 1118.
• Ze begon op haar zestigste te schrijven, in een klooster, zo’n dertig jaar na de gebeurtenissen die ze beschrijft.