Stratis Tsirkas

Hij werd op 23 juli 1911 in Caïro geboren als Jannis Chatziandreas, in de grote en welvarende Griekse gemeenschap van Egypte, die toen ruim meer dan honderdduizend mensen telde in Alexandrië, Caïro en de steden aan de Nijl. Hij groeide op tussen Griekse scholen en een Arabische en kosmopolitische stad, en verdiende vanaf zijn zeventiende zijn brood bij de Nationale Bank van Egypte, als boekhouder in Opper-Egypte en vanaf 1939 als bedrijfsleider van een leerlooierij in Alexandrië; in zijn vrije tijd schreef hij. In 1930 leerde hij Kavafis kennen. In de jaren dertig publiceerde hij poëzie, allereerst Φελλάχοι (Fellahs, 1937), en nam hij deel aan de linkse en antifascistische kringen van het Egyptische Griekendom.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd Egypte de uitvalsbasis van de Griekse regering in ballingschap en van de Griekse strijdkrachten in het Midden-Oosten, en Tsirkas maakte de politieke beroering onder hen van dichtbij mee: de strijd tussen royalisten en links, de muiterijen van 1943 en 1944 en de onderdrukking ervan. Deze gebeurtenissen werden het ruwe materiaal van zijn fictie. Na de oorlog publiceerde hij verhalen en in 1958 zijn eerste grote studie over Kavafis. In 1963, toen de Griekse gemeenschap van Egypte onder Nasser uiteenviel, vestigde hij zich in Athene. Het eerste deel van zijn trilogie, Η Λέσχη (1960), bracht hem in open conflict met de leiding van de Communistische Partij, die hem vroeg het boek te verloochenen; hij weigerde en werd geroyeerd, en na de partijsplitsing van 1968 sloot hij zich aan bij de reformistische Communistische Partij van het Binnenland. Hij stierf op 27 januari 1980 in Athene.

Ακυβέρνητες Πολιτείες (Stuurloze steden) bestaat uit Η Λέσχη (De club, 1960), dat zich afspeelt in Jeruzalem, Αριάγνη (Ariagni, 1962), dat zich afspeelt in Caïro, en Η Νυχτερίδα (De vleermuis, 1965), dat zich afspeelt in Alexandrië, alle in de jaren 1942–44. In het middelpunt staat Manos Simonidis, een Griekse officier en linkse man, die wordt meegesleurd in samenzwering, liefde en twijfel, maar de trilogie wemelt van stemmen: emigrantenpolitici, Britse agenten, Arabische nationalisten, Joodse vluchtelingen, Alexandrijnse kooplieden, prostituees en soldaten. Tsirkas gebruikt innerlijke monoloog, wisselende perspectieven, brieven en documenten, en de boeken worden vaak vergeleken met de grote Europese modernistische romans; de Franse vertaling van 1971 maakte hem in het buitenland bekend en won in 1972 een Franse prijs voor de beste buitenlandse roman. Bovenal gaat de trilogie over het geweten: wat een fatsoenlijk mens verschuldigd is aan een zaak, en wat een zaak van hem mag vragen.

Zijn laatste roman, Η χαμένη άνοιξη (De verloren lente, 1976), verplaatst zich naar Athene en de politieke crisis van 1965. Zijn kritische werk is even belangrijk. In Ο Καβάφης και η εποχή του (Kavafis en zijn tijd, 1958) en Ο πολιτικός Καβάφης (De politieke Kavafis, 1971) plaatste hij de dichter in het echte Alexandrië van de Britse bezetting en de Egyptische nationale beweging, en betoogde hij dat veel van de historische gedichten verborgen politieke betekenissen dragen. De benadering werd betwist, maar opende een nieuwe manier om Kavafis te lezen.

Stuurloze steden wordt geregeld genoemd als een van de belangrijkste Griekse romans van de twintigste eeuw en wordt aan Griekse universiteiten onderwezen. Voor lezers die belangstelling hebben voor de verdwenen Griekse wereld van Egypte is Tsirkas, samen met Kavafis, de onmisbare gids: de cafés en clubs van Alexandrië en Caïro, de mengeling van talen, het gevoel van een gemeenschap die op het punt staat te verdwijnen. Zijn essays blijven een vertrekpunt voor elke discussie over Kavafis en politiek. Een goed idee: lees de eerste bladzijden van Η Λέσχη en let op hoe snel de stemmen wisselen; lees daarna Kavafis' «Η πόλις» (De stad) en denk na over waarom beide schrijvers Alexandrië zagen als een stad die je niet kunt verlaten.

• Stratis Tsirkas was een pseudoniem; zijn echte naam was Jannis Chatziandreas.
• Elk deel van zijn trilogie speelt in een andere stad: Jeruzalem, Caïro, Alexandrië.
• Het eerste deel, De club, leidde tot een breuk met de leiding van de Communistische Partij, die hem royeerde toen hij weigerde het te verloochenen.
• Hij woonde tot 1963 in Egypte en vestigde zich pas na zijn vijftigste in Athene.