Eleni Vitali

Eleni Vitali werd op 19 september 1954 in Athene geboren als Eleni Lavida; sommige online biografieën noemen Trikala, maar de catalogus van de Griekse discografie geeft Athene. Haar vader, Takis Lavidas, speelde santouri, het hakkebord van de Griekse volksmuziek, en haar moeder, Lucy Karageorgiou, zong op feesten. In een tv-portret uit 2000 sprak ze over de Roma-afkomst (zigeunerafkomst) van de familie. Op haar dertiende nam ze met haar vader een plaatje op, en rond haar veertiende ging ze met haar moeder mee naar haar eerste panigyri, een dorpsfeest voor een heilige. Tot haar vijftiende of zestiende bleef ze naar feesten reizen met muzikanten die bevriend waren met haar vader, van de Peloponnesos tot Epirus.

Moe van het feestcircuit wendde ze zich tot muzikanten in Athene, en een vriend stuurde haar naar Alekos Patsifas, hoofd van platenmaatschappij Lyra. Volgens haar eigen verhaal nam ze Άι γαρούφαλλό μου van Argyris Kounadis en Vangelis Goufas op de dag van haar auditie op; het lied verscheen op Kounadis’ album Δεν περισσεύει υπομονή (Geen geduld over) met Sotiria Bellou. Kort daarna zong ze op het Songfestival van Thessaloniki Χωρίς δεκάρα (Zonder een cent), bekend om het refrein over Manolios, en werkte ze mee aan een Lyra-opname uit 1974 van Mikis Theodorakis’ 18 λιανοτράγουδα της πικρής πατρίδας (18 korte liederen van het bittere vaderland). In 2000 filmde ERT haar terugkeer op het podium na zeven jaar afwezigheid.

Vitali’s repertoire beweegt tussen drie werelden die ze na elkaar leerde kennen: de volksliederen van de feesten, de stedelijke laïko van de bouzouki en de éntechno, het kunstlied van componisten die voor plaat en podium schreven. Albums als Τα δημοτικά της Ελένης (Eleni’s volksliederen, 1981) en Βάρα μου το ντέφι (Sla de tamboerijn voor me, 1983) putten uit de eerste. Χορέψτε γιατί χανόμαστε (Dans, want we verdwijnen, 1984) nam twee liedjes opnieuw op die ze als kind met haar vader had opgenomen. Ze werkte ook met laïko-componist Christos Nikolopoulos en met kunstliedcomponist Stamatis Spanoudakis, op het album 7 Παρακλήσεις (7 Smeekbeden).

Vanaf eind jaren tachtig schreef ze steeds meer eigen materiaal. Το απέναντι μπαλκόνι (Het balkon aan de overkant, 1989) en Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ; (Wie is er bang voor Virginia Woolf?, 1994; sommige bronnen noemen 1993) bevatten haar eigen teksten en muziek. Προσκήνιο (Voortoneel, 2000), een live-opname uit muziekzaal Aeriko, brengt de etappes van die loopbaan samen in één programma. Haar herinneringen verklaren een deel van haar stijl. Bij haar eerste studiosessie, vertelde ze, zeiden Nikolopoulos en pianist Tasos Karakatsanis dat ze zonder vibrato moest zingen en elk woord duidelijk moest uitspreken. Die aandacht voor dictie maakt haar opnamen waardevol voor wie aandachtig naar Grieks luistert, terwijl het feestrepertoire de oudere modale kleur bewaart van de santouritraditie waarin ze opgroeide.

Vitali’s loopbaan verbindt de mondelinge wereld van het panigyri, waar Roma en andere beroepsmuzikanten speelden voor dorpsdansen, met het Griekse studio- en concertleven. In 2016 deelde ze een winterprogramma met Giannis Parios in zaal Iera Odos in Athene en vertelde ze journalisten dat de feesten haar vooral liefde hadden geleerd. Een concrete opdracht: zoek op archive.ert.gr de ERT-fiche Οι φίλοι μου: Ελένη Βιτάλη (Mijn vrienden: Eleni Vitali, 2000). Lees de Griekse beschrijving met tijdcodes, die aangeeft waar zij spreekt en waar een lied volgt. Schrijf daarna twee eigen zinnen met αφού en πριν, bijvoorbeeld: Αφού μίλησε για τον πατέρα της, ακούστηκε ένα τραγούδι (Nadat ze over haar vader had gesproken, klonk er een lied). Deze oefenzinnen zijn van ons, geen songteksten.

• Haar eerste panigyri was, herinnerde ze zich, in Examilia bij Korinthe, precies op de dag dat de dorpspriester stierf.
• Als meisje zei ze kinderarts te willen worden, geen zangeres.
• Lachend vertelde ze dat haar stem op haar kinderplaatje met haar vader klonk als een katje.
• In 2016 legde ze uit dat panigyris, het feest, kringdans betekent en dus liefde.