Melodos Romanos

Romanos hakkında bilinenler, Bizans kilise takvimlerindeki birkaç satırdan ve kendi ilahilerinden gelir. Yaklaşık 490'da Suriye'deki Emesa'da, bugünkü Humus'ta, bazı geç kaynakların söylediğine göre belki Yahudi kökenli bir ailede doğdu. Berytos'taki, bugünkü Beyrut'taki Diriliş Kilisesi'nde diyakoz olarak hizmet etti ve I. Anastasios'un saltanatında (491–518) Konstantinopolis'e taşındı; orada τὰ Κύρου (ta Kyrou) denen semtteki Theotokos Kilisesi'ne bağlandı. Ömrünün geri kalanını orada, Iustinianus'un başkentinde, Ayasofya'nın inşa edildiği yıllarda geçirmiş görünüyor.

Çağrılışının efsanesi, bayram gününün synaksarionunda anlatılır. Anlatıya göre Romanos'un sesi zayıftı, şarkı söyleme yeteneği yoktu ve öteki din adamları onunla alay ederdi. Noel arifesinde kilisede uyuyakaldı; Meryem Ana elinde bir tomarla ona göründü ve onu yemesini söyledi. Romanos tomarı yuttu, uyandı, ambona çıktı ve ilk kez «Ἡ Παρθένος σήμερον τὸν ὑπερούσιον τίκτει» ilahisini söyledi. Hikâye, kitabı yiyen Hezekiel gibi bir esin imgesidir, ama Bizanslıların onu nasıl gördüğünü anlatır: önce bir ilahici, sonra bir ilahiyatçı.

550'lerde öldü ve hizmet ettiği kiliseye gömüldü. Gelenek ona bin kontakion atfeder; adıyla yaklaşık seksen tanesi günümüze ulaşmıştır, bunlardan altmış kadarı sahih kabul edilir. Ortodoks Kilisesi onu aziz olarak onurlandırır.

Kontakion ezgili bir vaazdır. Kendi ezgisi olan kısa bir girişle (προοίμιον) açılır, ardından οἶκοι (evler) denen on sekiz ila yirmi dört uzun kıtaya yayılır; hepsi aynı ölçü kalıbına göre kurulmuştur ve her biri cemaatin karşılık olarak söylediği aynı nakaratla biter. Kıtaların ilk harfleri bir akrostiş oluşturur, çoğu zaman «τοῦ ταπεινοῦ Ῥωμανοῦ» (alçakgönüllü Romanos'un). Dize klasik değildir: ritmiktir, dönemin konuşulan Yunancasının vurgularına dayanır, dil ise İncil'in ve ayinin açık Yunancasıdır, diyalog ve dramatik dönüşlerle doludur.

Romanos'un konuları kilise yılının bayramları ve Kutsal Kitap'ın öyküleridir, ama onları bir dram gibi anlatır. Doğuş kontakionunda Bakire, Müneccimlerle konuşur; Haç'ın Yanındaki Meryem üzerine olanında oğluyla tartışır, oğlu da ona neden ölmesi gerektiğini açıklar; Yahuda, Petrus, Mirasyedi Oğul, Lazarus, On Bakire ve fırındaki Üç Genç'in her birinin kendi şiiri vardır, her biri çok sesli küçük bir oyundur. Doğuş kontakionunun girişi Ἡ Παρθένος σήμερον, Ortodoks Noeli'nin ilahisi oldu ve hâlâ öyledir; Büyük Perhiz'de Büyük Kanon ile birlikte söylenen kısa ilahi «Ψυχή μου, ψυχή μου, ἀνάστα, τί καθεύδεις;» (Ruhum, ruhum, kalk, neden uyuyorsun?) de ona atfedilir. Akathistos İlahisi'ni, «Τῇ ὑπερμάχῳ στρατηγῷ», de yazıp yazmadığı tartışmalıdır ve birçok araştırmacı yazmadığını düşünür. VIII. yüzyılda kanon, kilisede kontakionun yerini aldı ve şiirlerinin yalnızca girişleri ile ilk kıtaları kullanımda kaldı; araştırmacılar tam metinleri modern çağda el yazmalarından geri kazandılar.

Noel'de kiliseye giden her Yunan Romanos'u dinler: «Ἡ Παρθένος σήμερον» 25 Aralık'ta söylenir, radyo ve televizyonda yayınlanır, ve son dizesi «παιδίον νέον, ὁ πρὸ αἰώνων Θεός» (yeni bir çocuk, çağlardan önceki Tanrı) bir Noel şarkısı kadar tanıdıktır. Ortodoks Kilisesi onun bayramını 1 Ekim'de, Meryem Ana'nın Koruması bayramıyla birlikte kutlar, ve kilise ilahicileri (ψάλτες) onu kendi koruyucu azizleri sayar; Yunanistan ve Kıbrıs'ın dört bir yanındaki Bizans müziği okulları ve korolar onun adını taşır. İlahilerinden parçalar, ilk sayfaları Bizans dönemine ait olan lise Yeni Yunan edebiyatı antolojisinde yer alır. Öğrenen, Noel kontakionunun bir kaydını dinleyip şaşırtıcı ölçüde modern dile yakın olan Yunancayı izleyebilir ya da Doğuş ilahisini iki dilli bir baskıda okuyabilir.

• İmzasını şiirlerine gizlerdi: kıtaların ilk harfleri çoğu zaman «τοῦ ταπεινοῦ Ῥωμανοῦ», yani «alçakgönüllü Romanos'un» sözünü oluşturur.
• Geleneğin ona atfettiği bin kontakiondan yalnızca seksen kadarı günümüze ulaşmıştır, ve tam şiirleri, araştırmacılar onları modern çağda el yazmalarından basana dek okurların çoğu için bilinmezdi.
• Efsaneye göre, Noel arifesinde Meryem Ana ona rüyasında bir tomar yutturana dek şarkı söyleyemiyordu.
• Bayram günü olan 1 Ekim, Yunanistan'ın en sevilen bayramlarından biri olan Theotokos'un Koruması bayramıyla aynı gündür.