Sokrates

Sokrates MÖ 470 dolaylarında Atina'nın Alopeke demosunda, taş ustası Sophroniskos ile ebe Phainarete'nin oğlu olarak doğdu; annesinin sanatını uyguladığını, başkalarının fikir doğurmasına yardım ettiğini söylemekten hoşlanırdı. Peloponez Savaşı'nda Potidaia, Delion ve Amphipolis'te hoplit olarak savaştı. Kendi seçimiyle yoksuldu, basık burnu ve patlak gözleriyle çirkinliği meşhurdu; sivri dili darbımesel olan Ksanthippe ile evliydi ve üç oğulları oldu.

Hiçbir zaman okul kurmadı, ücret de almadı. Günlerini agorada ve güreş meydanlarında; generaller, zanaatkârlar, sofistler ve büyüklerinin bocalamasını izlemekten zevk aldıkları için peşinden gelen gençlerle sohbet ederek geçirirdi; aralarında Alkibiades, Kritias ve Platon vardı. Delfi kâhini kimsenin Sokrates'ten daha bilge olmadığını açıkladığında, tek bilgeliğinin bilgisinin sınırlarını bilmek olduğu sonucuna vardı ve bilge diye tanınan herkesi sorguya çekerek tanrıyı sınamaya koyuldu. MÖ 423'te Aristophanes onu Νεφέλαι (Bulutlar) oyununda, gençlere babalarını dolandırmayı öğreten, sepette asılı bir tuhaf adam olarak sahneye çıkardı.

MÖ 399'da, Otuz Tiran'dan sonra demokrasi yeniden kurulmuş ve sinirler gerilmişken, üç yurttaş, Meletos, Anytos ve Lykon, onu kentin tanrılarını tanımamak, yeni tanrılar getirmek ve gençleri yoldan çıkarmakla suçladı. 501 kişilik bir jüri onu az bir çoğunlukla suçlu buldu; «ceza» olarak Prytaneion'da ömür boyu bedava yemek önerdiğinde ölüm yanlılarının çoğunluğu arttı. Kutsal bir gemi Delos'tayken bir ay hapiste kaldı, Kriton'un kaçış planını reddetti ve dostlarının arasında baldıran zehrini içti.

Sokrates'in eseri bir konuşma biçimidir. Cahil olduğunu söyleyerek ve basit bir soru sorarak başlar – cesaret nedir, dindarlık nedir; muhatabı kendinden emin yanıt verir; Sokrates sonuçları çıkarır, ta ki yanıt kendisiyle çelişene dek, ve muhatap ἀπορία'da, bir çıkmazda kalır; Sokrates bunu bir ilerleme olarak sunar, çünkü bilmediğini bilen kişi en azından bir yanlışa inanmayı bırakmıştır. Bu sorgulama, ἔλεγχος, yapmacık alçakgönüllülüğüyle – ünlü Sokratik ironiyle – felsefedeki ilk sistemli yöntemdir. Arkasında inançlar vardı: erdemin bilgi olduğu, kimsenin isteyerek kötülük yapmadığı, haksızlığa uğramanın haksızlık yapmaktan iyi olduğu ve insanın ruhunu gözetmesinin paradan, ünden, hatta hayatın kendisinden daha önemli olduğu.

Hiçbir şey yazmadığı için Sokrates'in her «eseri» bir başkasınındır. Platon'un Απολογία Σωκράτους (Savunma) adlı eseri onun mahkemedeki konuşmasını verir; Κρίτων (Kriton) kaçmayı reddedişini, çünkü bütün hayatı boyunca yasaları kabul etmiş bir yurttaş, yasalar ona karşı döndüğünde onları çiğneyemez; Φαίδων (Phaidon) ise gardiyan kadehi getirene dek ruhun ölümsüzlüğünü tartıştığı son gününü. Συμπόσιον (Şölen) eserinde aşkı güzel bedenlerden güzelliğin kendisine uzanan bir merdiven olarak anlatır. Ksenophon'un Απομνημονεύματα (Sokrates'ten Anılar) adlı eseri ev yönetimi ve dostluk üzerine öğütler veren daha sade, daha pratik bir Sokrates gösterir. Bütün kaynakların birleştiği nokta insanın kendisidir: sorular, cesaret, jüriye yaranmayı reddetmesi ve kötü bir şey yapmak üzereyken onu uyaran o tuhaf iç ses, δαιμόνιον.

Atina'da Sokrates'in Hapishanesi diye anılan, Filopappos tepesinin kayasına oyulmuş üç oda romantik bir yanlış atfetmedir; ama onun sohbet ettiği agora ve suçlandığı Kraliyet Stoası kazılmıştır ve gezilebilir. Leonidas Drosis'in yaptığı mermer heykeli, Panepistimiou Caddesi'ndeki Atina Akademisi'nin önünde Platon'unkinin yanında oturur ve Σωκράτης bugün de yaygın bir Yunan erkek adıdır. Yunan öğrenciler onunla lisede, Eski Yunanca derslerinde Platon'un diyalogları ve felsefe ders kitabı aracılığıyla tanışır; sözleri atasözüne dönüşmüştür: «ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα» (Bir tek şey biliyorum, o da hiçbir şey bilmediğim), Savunma'nın sonradan yapılmış bir özeti, ve yapmacık cehalet için «σωκρατική ειρωνεία». Yunan öğretmenler sorularla öğretmeye «Σωκρατική μέθοδος» der. Öğrenci, sitenin onun üç tanığı olan Platon, Ksenophon ve Aristophanes sayfalarıyla devam edebilir.

• Kendi elinden çıkmış tek bir sözcük bile kalmadı; elimizdeki her şey Platon, Ksenophon ve Aristophanes'ten gelir ve bunlar, onun soru sorduğu dışında neredeyse hiçbir konuda anlaşmaz.
• Peloponez Savaşı'nın üç muharebesinde ağır piyade olarak savaştı ve Potidaia'da Alkibiades'in hayatını kurtardığı söylenir.
• Ünlü «Hiçbir şey bilmediğimi biliyorum» sözü kaynaklarda bu biçimde hiçbir yerde geçmez; Savunma yalnızca onun bilmediğini bildiğini sanmadığını söyler.
• Platon'a göre son sözleri, şifa tanrısı Asklepios'a bir horoz borçlu olduğu ve dostlarının bu borcu ödemesi gerektiğiydi.