Tyrtaios

Tyrtaios’un yaşamı hakkında kesin olan çok az şey vardır. MÖ 7. yüzyıl Sparta’sına aittir: Suda onun en parlak dönemini 35. Olimpiyat’a (MÖ 640–637) yerleştirir, Yunan Dili Merkezi ise onu yaklaşık MÖ 660–600 yıllarına tarihlendirir. Şiirleri, Sparta’nın fethedip helot durumuna düşürdüğü Messenialıların ayaklandığı İkinci Messenia Savaşı ile ilişkilendirilir. Sonradan Εὐνομία (Eunomia, İyi Düzen) adını alan elegide konuşan kişi, Herakles’in torunlarıyla birlikte “rüzgârlı Erineos”u bırakıp Pelops’un adasına geldiğini söyler. Bu sözler onu kendi topluluğu adına konuşan bir Spartalı gibi gösterir.

Ne var ki antik yazarlar bambaşka bir öykü de anlatmıştır. Pausanias’a göre Delphoi, Spartalılara Atina’dan bir danışman almalarını söylemiş, Atinalılar da bir ayağı topal olan ve pek akıllı sayılmayan bir okuma yazma öğretmeni olan Tyrtaios’u göndermiştir. Atinalı hatip Lykurgos, Sparta’nın onu Atina’dan önder olarak aldığını söyler; Platon da onu doğuştan Atinalı, sonradan Sparta yurttaşı olarak anar. Suda ise onu “Lakonyalı ya da Miletli”, Arkhembrotos’un oğlu, hem elegi şairi hem de aulos çalgıcısı olarak tanıtır. Strabon, Erineos dizesi yüzünden Atina anlatısından daha o zaman kuşku duymuştu. Şiirleri ayrıca Tyrtaios’un savaşta Spartalılara komuta ettiğini söylüyormuş gibi okumuştur; ancak bu da biyografisinin geri kalanı gibi doğrulanamaz. Modern araştırmacılar topal öğretmeni genellikle bir efsane olarak görür.

Tyrtaios elegi yazdı: bir heksametre ve bir pentametreden oluşan beyitler hâlinde, genellikle aulos eşliğinde seslendirilen dizeler. Suda ona Spartalılar için bir anayasa, elegi ölçüsünde ahlak öğütleri ve savaş şarkıları, toplam beş kitap atfeder. Günümüze sonraki yazarların aktardığı bir dizi parça ulaşmıştır; aralarında oldukça uzun dört savaş elegisi vardır. Strabon’un aktardığı Eunomia, Sparta’nın düzenini Zeus’un Herakles’in torunlarına bir armağanı olarak sunar.

Savaş elegileri yurttaş ordusunun genç erkeklerine doğrudan seslenir. Dilleri Homeros’a özgüdür, ama idealleri yenidir: yalnız kahraman değil, falanksta omuz omuza duran hoplitlerin sırası. Lykurgos’un koruduğu 10. parçada, vatan için savaşırken ön safta düşmenin güzel olduğu söylenir; şehrini terk eden ise başıboş bir dilenciye dönüşür. Stobaios’un koruduğu 11. parça bu sayfada alıntılanan yüreklendirmeyle başlar, ardından göğüs göğüse çarpışmayı sert ayrıntılarla anlatır. 12. parça koşudaki hızı, güzelliği, zenginliği ve belagati bir kenara bırakır ve savaştaki cesareti gerçek erdem olarak över; Platon Yasalar’da onun başlangıcını tartışır. Bu şiirler, köleleştirdiği bir halkın toprağı için savaşan bir topluma aittir. Onları zamansız öğütler olarak değil, Sparta değerlerinin tarihsel bir tanığı olarak okumak daha doğrudur.

Tyrtaios, arkaik Sparta ve erken Yunan elegisi için temel bir tanık olmayı sürdürür. Yunan Dili Merkezi’nin çevrimiçi antolojisi, 10. parçayı Thrasyvoulos Stavrou’nun Modern Yunanca manzum çevirisiyle, onu yankılayan Horatius’un Latince dizesi “Dulce et decorum est pro patria mori” başlığı altında sunar. Kendi çalışmanız için bu sayfada alıntılanan üç antik dizeyi alın. Çoğul biçimleri bulun: ἐστέ (siz …sınız), θαρσεῖτε (yüreklenin) ve φοβεῖσθε (korkun). Modern Yunanca κάνε κουράγιο / κάντε κουράγιο ve μη φοβάσαι / μη φοβάστε biçimlerini karşılaştırın. Ardından bir Yunanca sınavından önce iki kısa yüreklendirme yazın, biri tek bir arkadaş için, diğeri bütün sınıf için: Μη φοβάσαι, Ελένη! Μη φοβάστε, παιδιά, ξέρετε πολλά! (Korkma, Eleni! Korkmayın arkadaşlar, çok şey biliyorsunuz!)

• Hatip Lykurgos, MÖ 330’da Atina’da yaptığı konuşmada, bir Sparta yasasının seferdeki askerleri Tyrtaios’un dizelerini birlikte dinlemeleri için kralın çadırına çağırdığını söyledi.
• Athenaios’un aktardığı Philokhoros’a göre seferdeki Spartalılar akşam yemeğinden sonra sırayla Tyrtaios söyler, polemarkhos da en iyi şarkıcıya bir parça et verirdi.
• Suda onu yalnızca şair olarak değil, αὐλητής (aulos çalgıcısı) olarak da anar.
• Strabon, Tyrtaios’un Atinalı olmadığını savunmak için “rüzgârlı Erineos” üzerine tek bir dizeyi kullandı.