Epikuros

Epikuros MÖ 341'de Samos'ta doğdu; Atinalı bir yurttaş olan babası Neokles oraya kolonist olarak yerleşmiş ve öğretmenlik yapıyordu. On sekiz yaşında iki yıllık askerlik hizmeti için Atina'ya gitti; döndüğünde Atinalı yerleşimciler Samos'tan sürülmüş, ailesi de Asya kıyısındaki Kolophon'a taşınmıştı. Orada ve Teos'ta Demokritos'un izleyicisi Nausiphanes'ten ders aldı ve atom kuramını ondan devraldı. Otuzlu yaşlarının başında, önce Lesbos'taki Midilli'de, sonra Çanakkale Boğazı kıyısındaki Lampsakos'ta ders vermeye başladı ve orada hayatlarının geri kalanında onu izleyecek dostları çevresinde topladı.

MÖ 306 dolaylarında Atina'ya döndü ve kent surlarının dışında bir ev ile bir bahçe satın aldı. Bahçe okula adını ve karakterini verdi: halka açık bir ders salonu değil, birlikte yaşayan, sade yiyen, yazan ve sohbet eden bir topluluk. Üyeleri Atina'yı şaşkına çevirdi, çünkü aralarında hetaira Leontion gibi kadınlar ve Epikuros'un kendi kölesi Mys gibi köleler vardı. Epikuros Bahçe'den nadiren çıkar, siyasete hiç karışmazdı; bu, fark edilmeden yaşama öğüdüne uygundu.

Yıllarca mesane ve böbreklerde ağrılı bir hastalıktan acı çekti ve MÖ 270'te yetmiş iki yaşında öldü. Son gününde yazdığı bir mektupta acının olabileceği kadar büyük olduğunu, ama dostlarıyla yaptığı sohbetleri anmanın sevincinin ona ağır bastığını söyledi. Vasiyeti kölelerini özgür bıraktı, izleyicilerinin çocuklarının geçimini sağladı ve Bahçe'yi okula bıraktı; okul Atina'da yüzyıllarca yaşadı.

Epikuros kendisinden önceki tüm filozoflardan daha çok yazdı; Diogenes Laertios'a göre yaklaşık üç yüz rulo. Bunlar arasında otuz yedi kitaplık Περὶ φύσεως (Doğa Üzerine) adlı inceleme de vardı; bunun kömürleşmiş parçaları Vezüv'ün gömdüğü Herculaneum'daki bir villada bulundu. Bütünüyle kalanlar azdır: sistemini özetleyen ve Diogenes Laertios'un koruduğu üç mektup – fizik üzerine Ἐπιστολὴ πρὸς Ἡρόδοτον (Herodotos'a Mektup), gök olayları üzerine Ἐπιστολὴ πρὸς Πυθοκλέα (Pythokles'e Mektup) ve nasıl yaşanacağı üzerine Ἐπιστολὴ πρὸς Μενοικέα (Menoikeus'a Mektup); kırk Κύριαι Δόξαι (Temel Öğretiler); ve 1888'de bir Vatikan elyazmasında bulunan bir özdeyişler derlemesi. Romalı şair Lucretius bütün sistemi De rerum natura adlı eserinde Latince dizelere döktü.

Sistemin birbirini taşıyan üç bölümü vardır. Fizikte her şey boşlukta hareket eden atomlardır; ruh da ölümde dağılan atomlardan oluşur; öbür dünya yoktur, ceza yoktur, korkulacak bir şey yoktur. Tanrılar vardır, mutlu ve uzaktırlar, bizimle ilgilenmezler. Etikte haz, mutlu yaşamın başlangıcı ve sonudur; ama Epikuros bununla esas olarak ἀπονία'yı, yani bedensel acıdan kurtuluşu, ve ἀταραξία'yı, yani zihnin huzursuzluktan kurtuluşunu kasteder. Önemli olan arzular doğal ve zorunlu olanlardır – yiyecek, barınak, arkadaşlık; lüks hiçbir şey katmaz, onu istemek ise kaygı katar. Temel Öğretiler'de dostluğun, bilgeliğin bütün bir ömür için sağladığı iyilerin en büyüğü olduğunu söyler. Ölümün bizim için hiçbir şey olmadığını, çünkü çözülmüş olanın duyumu olmadığını söyleyen ünlü ikinci öğreti bir omuz silkme değil, bir çaredir: ölüm korkusunu kaldırın, öteki korkuların çoğu da onunla birlikte çöker.

Epikuros'un adı Modern Yunancada daha çok bir yanlış anlama olarak yaşar: επικούρειος, iyi yemeği ve rahatı seven kişi demektir; canı istediğinde ziyafet çekebilmek için bir dostundan küçük bir çömlek peynir göndermesini isteyen adamın tam tersi. Gerçek öğretileri lisenin üçüncü sınıfındaki felsefe dersinde okutulur ve kimsenin felsefe yapmak için ne çok genç ne de çok yaşlı olduğunu söyleyen açılış öğüdüyle Menoikeus'a Mektup, Modern Yunanca çevirisiyle yaygın olarak okunur. «λάθε βιώσας» (fark edilmeden yaşa) ve «ο θάνατος ουδέν προς ημάς» sözleri gündelik Yunancada alıntılanır; modern bir dernek olan Epikürcü Felsefe Dostları her yıl Atina'da bir sempozyum düzenler. Samos onu adanın evladı olarak anar. Öğrenci Menoikeus'a Mektup'u iki dilli bir baskıdan okuyabilir: kısa, sakin ve şaşırtıcı ölçüde moderndir.

• Bahçe kadınları ve köleleri tam üye olarak kabul ediyordu; başka hiçbir Atina okulu bunu yapmıyordu ve düşmanları yüzyıllarca onun hakkında hikâyeler yaydı.
• Yaklaşık üç yüz kitabından yalnızca üç mektup ve iki özdeyiş derlemesi eksiksiz kalmıştır; büyük eseri Doğa Üzerine'nin bazı bölümleri, MS 79'daki Vezüv patlamasında kömürleşen papirüslerden kurtarıldı.
• MS 2. yüzyılda Diogenes adlı varlıklı bir Epikürcü, öğretiyi Küçük Asya'daki memleketi Oinoanda'da bir duvara kazıttı; bu, bilinen en büyük antik yazıttır.
• Doğum gününün her yıl kutlanmasını istedi ve izleyicileri ölümünden sonra yüzlerce yıl bunu sürdürdü.