Chryssa (Vardea)

Chryssa Vardea 31 Aralık 1933'te Atina'da doğdu ve İşgal ile İç Savaş yıllarında büyüdü. 1950'lerin başındaki Atina'da resme ilgi duydu, ardından 1953'te Yunanistan'dan ayrılıp Paris'e gitti; orada Académie de la Grande Chaumière'de okudu ve Avrupa avangardının sanatçılarıyla tanıştı. 1954'te gemiyle Amerika Birleşik Devletleri'ne gitti, bir süre San Francisco'daki California School of Fine Arts'ta okudu ve 1955'te, neredeyse kırk yıl boyunca şehri olacak New York'a yerleşti. Eserlerini yalnızca ilk adıyla, Chryssa olarak imzalardı.

1950'lerin sonunda New York soyut dışavurumculuğun başkentiydi, ama Chryssa başka yerlere bakıyordu: gazetelere, reklam harflerine, Times Square'in elektrikli tabelalarına. 1960'ların başında eserleri büyük sergilerde yer alıyordu, aralarında Museum of Modern Art'ın Americans 1963 sergisi de vardı, ve müzeler eserlerini satın almaya başladı. Büyük projeler üzerinde yavaş ve takıntılı biçimde çalışır, uzun süreler inzivaya çekilirdi. 1992'de SoHo'daki atölyesini kapatıp Atina'ya döndü; orada Neos Kosmos'taki kendi atölyesinde, giderek yalnızlaşarak ve sağlığı bozularak çalışmayı sürdürdü. 23 Aralık 2013'te, sekseninci doğum gününden birkaç gün önce Atina'da öldü.

Chryssa'nın konusu işaretti: harf, logo, anlamından koparılmış metin parçası. İlk dönem Kiklad Kitapları (1957–1962), katlanmış kâğıt ve kitap kapaklarının biçimlerinden kalıplanmış beyaz alçı kabartmalardır; adlarını aldıkları Ege'nin Kiklad figürinleri kadar sakin ve yalındırlar. Ardından tekrarlanan harflerden ve gazete sayfalarından oluşan resimlere ve kabartmalara geçti; Times Square Sky (1962) gibi eserlerde ticari tabelaların gerçek metal harflerini kullanmaya başladı.

Büyük adımı neondu. Bugün Buffalo AKG Art Museum'da bulunan The Gates to Times Square (1964–66), her kenarı yaklaşık üç metre olan, paslanmaz çelik, pleksiglas ve titreşen neondan yapılmış, içinden geçilebilen anıtsal bir küptür; içine dev bir A harfi biçimindeki açıklıklardan girilir: Broadway reklamlarının malzemeleriyle yapılmış, bir tapınağa girer gibi girdiğiniz bir kemer. Hem Amerikan şehrine bir övgü hem de yazı ve ışık üzerine bir tefekkürdür. 1967–68'de bu temayı, adını trajik kraliçeden alan ve bu rolde arkadaşı İrini Papas'tan esinlenen Klytaimnestra gibi neon eserlerde sürdürdü; burada ışık kekeliyor ve bir çığlık gibi kesiliyor gibidir. Eleştirmenler eserinde Yunan geleneği, yani alfabe, tapınak, trajik kadın kahraman, ile en modern Amerikan malzemeleri arasında bir köprü gördüler ve onu ışık sanatının mucitleri arasına, daha tanınmış erkek çağdaşlarının yanına, hatta çoğu zaman önüne yerleştirdiler.

Chryssa onlarca yıl boyunca Yunanistan'dan çok yurt dışında, halktan çok sanatçılar arasında tanındı. Ölümünden sonra ona ilgi hızla arttı. Büyük Amerikan müzeleri eserlerine sahip ve 2023–24'te New York'taki Dia Chelsea'de ve Houston'daki Menil Collection'da gösterilen büyük Chryssa & New York sergisi onu yeniden neonun ve Pop'un öncüsü olarak tanıttı. Atina'da Ulusal Çağdaş Sanat Müzesi (ΕΜΣΤ) Kiklad Kitapları'na sahip ve Klytaimnestra'nın bir versiyonu Atina Konser Salonu Megaron'un önünde duruyor. İyi bir öneri: The Gates to Times Square ile Kiklad Kitapları'nın görüntülerini yan yana bulun ve kendinize antik bir Kiklad figürini ile bir Broadway neon tabelasının ortak noktasının ne olduğunu sorun; bu soru sanatının kalbidir.

• Eserlerini yalnızca ilk adıyla, Chryssa olarak imzalardı ve her yerde yalnızca bu adla bilinir.
• The Gates to Times Square, dev bir A harfi biçimindeki açıklıklardan içine girilen bir küptür.
• Beyaz alçıdan Kiklad Kitapları adını Kiklad Adaları'nın antik mermer figürinlerinden alır.
• Museum of Modern Art'ın, dönemin yeni Amerikan sanatını belirleyen sergilerinden biri olan Americans 1963 sergisine katıldı.