Nikos Kazantzakis

Kazantzakis urodził się w Heraklionie 18 lutego 1883 roku, gdy Kreta znajdowała się jeszcze pod panowaniem osmańskim, a kreteńskie powstania z jego dzieciństwa, w których brał udział jego ojciec, dały mu tematy na całe życie: walkę i wolność. Studiował prawo w Atenach (1902–06) i filozofię w Paryżu (1907–09), gdzie słuchał wykładów Henriego Bergsona, i wrócił jako pisarz o ogromnym apetycie: Nietzsche, buddyzm, Lenin i Chrystus mieli przewinąć się przez jego twórczość. W 1911 roku poślubił Galateę Aleksiu; małżeństwo się rozpadło, a w 1945 roku ożenił się z Eleni Samiu, swoją towarzyszką od lat dwudziestych.

W 1917 roku próbował prowadzić kopalnię węgla brunatnego na Mani wraz z robotnikiem o imieniu Jorgis Zorbas; przedsięwzięcie okazało się handlową porażką, ale dało mu najsłynniejszą postać. Potem nastały dziesięciolecia podróży jako dziennikarz i niespokojny pielgrzym – do Rosji, Japonii, Chin, Hiszpanii, Egiptu, na Synaj i do Anglii – z których powstały jego książki podróżnicze Ταξιδεύοντας (W podróży). Od 1933 roku mieszkał głównie na wyspie Egina, gdzie napisał Odyseję, a po wojnie krótko był ministrem w greckim rządzie (1945) i pracował dla UNESCO w Paryżu.

W 1948 roku osiadł w Antibes na Riwierze Francuskiej i tam, już po sześćdziesiątce, w jednym niezwykłym zrywie napisał powieści, które przyniosły mu sławę. Kilkakrotnie nominowano go do Nagrody Nobla, także w 1957 roku, gdy otrzymał ją Albert Camus. Zachorował podczas podróży do Chin i zmarł we Fryburgu w Niemczech 26 października 1957 roku. Kościół Grecji atakował go za Ostatnie kuszenie, toteż pochowano go nie na cmentarzu, lecz na bastionie Martinengo weneckich murów Heraklionu, z widokiem na miasto.

Przez większość życia Kazantzakis uważał się za poetę i filozofa. Jego krótkie credo Ασκητική (Askeza: Zbawcy Boga, 1927) i Οδύσσεια (Odyseja: współczesna kontynuacja, 1938), kontynuacja Homera w 33 333 siedemnastozgłoskowych wersach, w której Odyseusz ponownie opuszcza Itakę i kończy życie na Antarktydzie, były w jego oczach dziełem jego życia. Dziś czyta je niewielu.

Powieści napisane po 1941 roku to zupełnie co innego. Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά (Grek Zorba, 1946) stawia książkowego narratora obok Zorby, starzejącego się macedońskiego robotnika, który je, tańczy, kocha i rozpacza całym ciałem, na kreteńskiej plaży, gdzie próbują uruchomić kopalnię; to powieść o tym, jak żyć. Ο Καπετάν Μιχάλης (Kapitan Michalis, 1953) opowiada o kreteńskim powstaniu z 1889 roku i o zawziętym wodzu wzorowanym na ojcu pisarza. Ο Χριστός ξανασταυρώνεται (Chrystus ukrzyżowany po raz wtóry, 1954) śledzi greckie miasteczko w Azji Mniejszej, które wystawia misterium Męki Pańskiej, a wieśniacy wybrani do ról Chrystusa i apostołów zaczynają przeżywać swoje role, gdy przybywają uchodźcy. Ο τελευταίος πειρασμός (Ostatnie kuszenie, 1955) ukazuje Jezusa jako człowieka kuszonego do końca zwykłym życiem; książka ściągnęła na autora wrogość Kościoła prawosławnego, a dziesiątki lat później – film Martina Scorsese. Αναφορά στον Γκρέκο (Raport dla Greca, 1961), wydany pośmiertnie, to jego autobiografia skierowana do malarza El Greco, również Kreteńczyka. Kazantzakis pisał bogatą, osobliwą dimotiki, pełną słów z dialektu kreteńskiego zbieranych w podróżach, co sprawia, że czyta się go trudniej, niż sugerowałyby proste tematy, ale też czyni go niepowtarzalnym.

Zacznij od filmu: Grek Zorba (1964) Michalisa Kakojanisa sprawił, że sirtaki i melodia Theodorakisa stały się za granicą dźwiękiem Grecji, a taniec na plaży jest cytowany wszędzie, choć książka jest mroczniejsza i lepsza. Lotnisko w Heraklionie nosi imię Nikosa Kazantzakisa, jego grób na bastionie Martinengo z trzywersowym epitafium jest miejscem pielgrzymek, a we wsi Mirtia, rodzinnej miejscowości jego ojca, działa Muzeum Kazantzakisa z jego rękopisami i biurkiem. Fragmenty jego powieści i Raportu dla Greca znajdują się w szkolnych antologiach. Jego epitafium, «Δεν ελπίζω τίποτα. Δε φοβούμαι τίποτα. Είμαι λέφτερος», to zapewne najczęściej cytowane zdanie nowogreckiej prozy. Jego książki przetłumaczono na dziesiątki języków – więcej niż książki jakiegokolwiek innego greckiego powieściopisarza.

• Jego Odyseja liczy dokładnie 33 333 wersy, a jej ukończenie zajęło mu trzynaście lat i siedem wersji.
• Prawdziwy Zorba, Jorgis Zorbas, był górnikiem z Macedonii, którego Kazantzakis zatrudnił w 1917 roku do prowadzenia kopalni węgla brunatnego na Mani; kopalnia upadła.
• Międzynarodowe lotnisko w Heraklionie nosi jego imię.
• Jego grób znajduje się na weneckich murach miejskich Heraklionu, poza jakimkolwiek cmentarzem, z powodu jego sporu z Kościołem.