El Greco

Domenikos Theotokopulos urodził się w 1541 roku w Kandii, dzisiejszym Heraklionie, stolicy Krety, która od 1211 roku była kolonią wenecką. Kształcił się w kreteńskiej szkole malarstwa ikonowego, późnym rozkwicie sztuki bizantyjskiej, a dokument z 1566 roku nazywa go już «mistrzem Domenigosem». Dwa sygnowane dzieła z tych lat zachowały się w Grecji: ikona Η Κοίμηση της Θεοτόκου (Zaśnięcie Bogurodzicy) w kościele Zaśnięcia w Ermupoli na Siros, zidentyfikowana dopiero w 1983 roku, oraz Ο Ευαγγελιστής Λουκάς ζωγραφίζει την Παναγία (Święty Łukasz malujący Madonnę) w Muzeum Benaki w Atenach.

Około 1567 roku wyjechał do Wenecji, gdzie studiował kolor i swobodną fakturę Tycjana i Tintoretta, a w 1570 roku przeniósł się do Rzymu, gdzie miniaturzysta Giulio Clovio znalazł mu mieszkanie w Palazzo Farnese. Nigdy nie zdobył tam wielkiego zamówienia i w 1577 roku wyjechał do Hiszpanii, najpierw do Madrytu, a potem do Toledo, dawnej stolicy religijnej. Toledo od razu powierzyło mu pierwsze wielkie nastawy ołtarzowe i pozostał tam przez kolejne trzydzieści siedem lat życia, mieszkając w wynajmowanym pałacu z towarzyszką życia Jerónimą de las Cuevas i ich synem Jorge Manuelem, urodzonym w 1578 roku, który także został malarzem.

Nadzieja na pracę dla króla Filipa II w Eskurialu zgasła, gdy królowi nie spodobało się Męczeństwo świętego Maurycego (1580–82). El Greco został więc w Toledo, malując dla kościołów, szpitali i uczonego duchowieństwa miasta, procesując się o honoraria i czytając filozofię. Zmarł tam 7 kwietnia 1614 roku.

W Toledo El Greco odnalazł własną manierę: wysokie, skręcone ciała, twarze rozświetlone od wewnątrz, chmury jak rozdarte i barwy, kwaśne żółcie, zimne błękity, róż i szarawą biel, których nikt inny nie używał. Ο Διαμερισμός των ιματίων (El Espolio, Obnażenie Chrystusa, 1577–79) dla katedry w Toledo było jego pierwszym hiszpańskim triumfem. Η ταφή του κόμη Οργκάθ (Pogrzeb hrabiego Orgaza, 1586–88), wciąż w kościele Santo Tomé, dla którego został namalowany, ukazuje świętego Szczepana i świętego Augustyna składających ciało hrabiego do grobu, podczas gdy w górze jego dusza wznosi się ku wirującemu niebu; rząd toledańskich szlachciców w czerni przygląda się, a mały chłopiec wskazujący na scenę to syn malarza.

Późniejsze dzieła stają się swobodniejsze i dziwniejsze. Άποψη του Τολέδο (Widok Toledo, ok. 1599), dziś w Nowym Jorku, to jeden z pierwszych czystych pejzaży w sztuce zachodniej, miasto pod burzowym niebem. Ο Λαοκόων (Laokoon, ok. 1610), jego jedyny obraz mitologiczny, umieszcza trojańskiego kapłana i jego synów przed murami Toledo. Το άνοιγμα της Πέμπτης Σφραγίδας (Otwarcie piątej pieczęci, ok. 1608–14), z nagimi, wijącymi się postaciami, studiował Picasso, malując Panny z Awinionu. Obok nich powstają portrety księży i szlachty oraz serie świętych i apostołów malowane w jego pracowni. Hiszpańscy krytycy następnego stulecia nazywali jego późny styl dziełem szaleńca; stojące za nim bizantyjskie wykształcenie, które traktuje ciała jako naczynia światła, a nie ciało, jest tym, co Grecy rozpoznają najpierw.

Grecja z dumą uznaje go za swojego jako Δομήνικος Θεοτοκόπουλος. Nikos Kazantzakis, także Kreteńczyk, zaadresował do niego, jak do przodka, swoją autobiografię Αναφορά στον Γκρέκο (Raport dla El Greca, 1961). Muzeum Historyczne Krety w Heraklionie posiada dwa wczesne dzieła, Chrzest Chrystusa i Widok góry Synaj, a wieś Fodele koło Heraklionu, która uważa się za miejsce jego urodzenia, ma małe muzeum El Greca. Muzeum Benaki w Atenach pokazuje Świętego Łukasza malującego Madonnę i Pokłon Trzech Króli, a Siros przechowuje ikonę Zaśnięcia. Park i ulica w Heraklionie noszą jego imię, a film Yannisa Smaragdisa El Greco (2007) z muzyką Vangelisa odniósł w Grecji sukces kasowy. Każdy, kto odwiedza Toledo, może zobaczyć Pogrzeb hrabiego Orgaza dokładnie tam, gdzie on go zawiesił.

• Podpisywał obrazy greckimi literami, często dodając «Κρής» (Kreteńczyk), nawet po czterdziestu latach za granicą.
• Ikona Zaśnięcia na Siros została uznana za jego dzieło dopiero w 1983 roku, gdy konserwator odnalazł sygnaturę.
• Chłopiec na pierwszym planie Pogrzebu hrabiego Orgaza to jego syn Jorge Manuel; chusteczka w jego kieszeni nosi podpis ojca i datę 1578, rok urodzenia chłopca.
• Panny z Awinionu Picassa (1907) zawdzięczają kompozycję Otwarciu piątej pieczęci, które w tym czasie posiadał w Paryżu zaprzyjaźniony z Picassem malarz.