Jannis Ritsos

Ritsos urodził się 1 maja 1909 roku w Monemwazji, mieście-twierdzy na skale u wybrzeży południowego Peloponezu, w rodzinie ziemiańskiej, która w czasie jego dzieciństwa straciła wszystko. Rodzinę nękały gruźlica i choroby psychiczne: jego brat i matka zmarli na gruźlicę, ojciec i jedna z sióstr trafili do szpitali psychiatrycznych, a sam Ritsos spędził lata 1927–1931 w sanatoriach. Wyszedł z nich jako komunista i poeta, a w 1934 roku wydał pierwszy tomik, Τρακτέρ (Traktor).

W maju 1936 roku zdjęcie w gazecie pokazało matkę klęczącą nad synem, zastrzelonym przez policję podczas strajku robotników tytoniowych w Salonikach. Ritsos napisał Επιτάφιος w kilka dni; w sierpniu nowa dyktatura Metaksasa publicznie spaliła książkę u stóp Akropolu, obok Świątyni Zeusa Olimpijskiego. W czasie okupacji przyłączył się do lewicowego ruchu oporu, a po wojnie domowej zapłacił za to: w latach 1948–1952 był przetrzymywany w obozach na Limnos, Makronisos i Ai Stratis, gdzie pisał wiersze i zakopywał je w butelkach.

Lata 50. i 60. były jego wielkim okresem twórczym, aż do zamachu stanu pułkowników w kwietniu 1967 roku, kiedy został ponownie aresztowany i zesłany do obozów na Jaros i Leros, a potem do aresztu domowego na Samos. Międzynarodowe protesty, m.in. Louisa Aragona i Pabla Nerudy, pomogły go uwolnić. W 1977 roku otrzymał Leninowską Nagrodę Pokoju. Zmarł w Atenach 11 listopada 1990 roku i został pochowany w Monemwazji.

Επιτάφιος (Epitafios, 1936) napisany jest piętnastozgłoskowcem greckiej pieśni ludowej i głosem matki: mówi ona do martwego syna o jego brwiach, jego włosach, o wiośnie, której on nie zobaczy. W 1960 roku Theodorakis skomponował muzykę do ośmiu jego strof, a nagranie z Grigorisem Bithikotsisem, «Μέρα Μαγιού μου μίσεψες» (Pewnego majowego dnia odszedłeś ode mnie), to początek nowoczesnej greckiej piosenki popularnej, jaką znamy. Ρωμιοσύνη (Romiosini, napisana w latach 1945–47), długi poemat o narodzie greckim, jego górach i jego oporze, został opracowany muzycznie przez Theodorakisa w 1966 roku: «Αυτά τα δέντρα δε βολεύονται με λιγότερο ουρανό» (Te drzewa nie zadowolą się mniejszym niebem) i «Όταν σφίγγουν το χέρι» (Gdy zaciskają pięść) śpiewa się na każdym wiecu politycznym.

Ale Ritsos pisał też długie, ciche monologi dramatyczne, które nie mają nic wspólnego z polityką. Η σονάτα του σεληνόφωτος (Sonata księżycowa, 1956), nagrodzona Państwową Nagrodą Poetycką, to słowa starzejącej się kobiety w czerni w starym domu, która prosi młodego mężczyznę, by pozwolił jej przejść się z nim do rogu; chwalił ją Aragon i dzięki niej Ritsos stał się znany we Francji. Monologi z Τέταρτη διάσταση (Czwarty wymiar, 1972) dają głos postaciom z antycznych mitów, Orestesowi, Helenie, Ismenie, Persefonie, jako starym ludziom spoglądającym wstecz. Obok nich stoją tysiące krótkich wierszy, często zaledwie kilkuwersowych, o krześle, oknie, kamieniu, geście, pisanych w ogromnym tempie; w sumie wydał ponad sto tomików, więcej niż jakikolwiek inny grecki poeta. Jego język jest prosty i obrazowy, bliski mówionej greczyźnie, dlatego dobrze czytać go już na wczesnym etapie.

Najpierw posłuchaj Επιτάφιος i Ρωμιοσύνη Theodorakisa; «Μέρα Μαγιού μου μίσεψες», «Αυτά τα δέντρα» i «Θα σημάνουν οι καμπάνες» (Zabiją dzwony) należą do wspólnego greckiego śpiewnika i rozbrzmiewają na koncertach, pogrzebach i demonstracjach. Uczniowie czytają fragmenty Ρωμιοσύνη i Η σονάτα του σεληνόφωτος w liceum. W Monemwazji jego dom, tuż za główną bramą dolnego miasta, ma tablicę pamiątkową i popiersie, a jego grób znajduje się na miejskim cmentarzu. Ulice imienia Γιάννη Ρίτσου są w całej Grecji, a kamyki, które w latach zesłania malował w twarze i postacie, były wielokrotnie wystawiane. Obok Kawafisa (Kavafis/Cavafy), Seferisa i Elitisa jest jednym z czterech greckich poetów XX wieku, których potrafi wymienić każdy Grek.

• Epitafios został publicznie spalony przez dyktaturę Metaksasa w sierpniu 1936 roku, zaledwie kilka miesięcy po wydaniu.
• W obozach w latach 1948–52 pisał na każdym papierze, jaki udało mu się znaleźć, i ukrywał wiersze w butelkach zakopanych w ziemi.
• Kilkakrotnie był nominowany do Nagrody Nobla, a w 1977 roku otrzymał Leninowską Nagrodę Pokoju.
• Malował twarze i postacie na kamykach, korzeniach i kościach; zachowały się setki tych drobnych prac.