Diogenes z Synopy

Niemal wszystko, co wiemy o Diogenesie, pochodzi z szóstej księgi Diogenesa Laertiosa, napisanej jakieś pięć wieków później i pełnej anegdot, a nie dat. Urodził się około 412 r. p.n.e. w Synopie, greckiej kolonii na czarnomorskim wybrzeżu dzisiejszej Turcji. Jego ojciec Hikesjos miał związek z miejską mennicą, a ojca i syna oskarżono o «fałszowanie monety», dlatego Diogenes opuścił Synopę jako wygnaniec. Z zarzutu uczynił dewizę: dziełem jego życia miało być «fałszowanie monety» obyczaju i konwenansu.

W Atenach przystał do filozofa Antystenesa, ucznia Sokratesa, i posunął proste życie dalej niż ktokolwiek przed nim. Nosił jeden szorstki płaszcz, kij i torbę, sypiał w wielkiej beczce na zapasy (πίθος, pithos) przy świątyni Matki Bogów na Agorze, a jadł, mył się i robił wszystko inne publicznie. Żebrał, spierał się i obrażał sławnych. Platon, jak głosi opowieść, nazwał go «Sokratesem, który oszalał».

Później, podczas podróży morskiej, został pojmany przez piratów i sprzedany jako niewolnik na Krecie Koryntczykowi imieniem Ksenjades, którego synów wychował. Ostatnie lata spędził w Koryncie, gdzie spotkał Aleksandra, i tam zmarł w 323 r. p.n.e. w bardzo podeszłym wieku, według tradycji tego samego dnia co sam Aleksander. Koryntczycy postawili nad jego grobem marmurowego psa na kolumnie.

Z pism Diogenesa nic się nie zachowało, choć Diogenes Laertios wymienia pod jego imieniem dialogi, a nawet «Państwo». Jego dziełem jest jego życie, a dociera ono do nas w postaci opowieści. Zapytany, dlaczego chodzi po Atenach w biały dzień z zapaloną latarnią, odpowiedział «Άνθρωπον ζητώ» (Szukam człowieka), a Grecy cytują te słowa do dziś. Widząc dziecko pijące wodę z dłoni, wyrzucił swój drewniany kubek, mówiąc, że dziecko przewyższyło go w prostocie. Gdy Platon określił człowieka jako «dwunożne zwierzę bez piór», Diogenes oskubał koguta, przyniósł go do szkoły i oznajmił: «Oto człowiek Platona».

Najsłynniejsza opowieść to spotkanie w Koryncie około 336 r. p.n.e. Aleksander, młody król Macedonii, przyszedł zobaczyć sławnego filozofa, zastał go wygrzewającego się na słońcu i zapytał, czy może coś dla niego zrobić. Diogenes odparł: «Odsuń się trochę, zasłaniasz mi słońce». Towarzysze Aleksandra się roześmiali, ale król powiedział, że gdyby nie był Aleksandrem, chciałby być Diogenesem.

Za żartami kryje się poważna myśl. Szczęście, nauczał Diogenes, płynie z życia zgodnego z naturą, przy jak najmniejszej liczbie potrzeb, wolnego od lęku przed ubóstwem, wstydem i opinią publiczną. Zapytany, skąd pochodzi, nazwał siebie κοσμοπολίτης, obywatelem świata, i jest to pierwsze poświadczone użycie tego słowa. Ponieważ on i jego zwolennicy żyli «jak psy» (κύνες, kynes), nazwano ich cynikami, a jego przykład doprowadził, poprzez jego ucznia Kratesa, do szkoły stoickiej i do długiej tradycji filozofów żyjących skromnie.

Diogenes to stała postać kultury greckiej: człowiek w beczce stał się przysłowiowy, a «Άνθρωπον ζητώ» mówi się do dziś, pół żartem, gdy ktoś na próżno szuka uczciwego człowieka. Nowogreckie słowo κυνικός (cyniczny) i międzynarodowe słowo cynik wywodzą się z jego szkoły, choć ich znaczenie się przesunęło. Spotkanie z Aleksandrem czyta się w każdej greckiej szkole, w gimnazjalnej antologii greki starożytnej, a odpowiedź Aleksandra stała się synonimem podziwu. W Sinop, dzisiejszym tureckim mieście na miejscu Synopy, przy porcie stoi pomnik Diogenesa z latarnią i psem, a latarnia i beczka pojawiają się w malarstwie od Jeana-Léona Gérôme'a po greckie karykatury. Lekarze mówią nawet o «syndromie Diogenesa» w przypadku skrajnego zaniedbania siebie, choć filozof, który swoje ubóstwo wybrał dobrowolnie, uznałby tę etykietę za niesprawiedliwą.

• Jest pierwszą osobą, o której wiadomo, że nazwała siebie «obywatelem świata» (κοσμοπολίτης).
• Według tradycji zmarł w 323 r. p.n.e. tego samego dnia co Aleksander Wielki, król, którego poprosił, by nie zasłaniał mu słońca.
• Zapytany, jakie wino lubi najbardziej, miał odpowiedzieć «cudze».
• Jego grób w Koryncie oznaczono psem na kolumnie, zwierzęciem, od którego cynicy wzięli swoją nazwę.