Nikolaos Gyzis

Gyzis urodził się 1 marca 1842 roku w Sklavochori na Tinos, wyspie kamieniarzy marmuru, która dała Grecji także Nikiforosa Lytrasa i rzeźbiarza Giannoulisa Chalepasa. W 1850 roku rodzina przeniosła się do Aten, gdzie chłopiec został przyjęty do Szkoły Sztuk (Σχολείο των Τεχνών) i uczył się ponad dziesięć lat. W 1865 roku stypendium Fundacji Evangelistrii, wielkiego kościoła pielgrzymkowego na Tinos, wysłało go do Akademii Sztuk Pięknych w Monachium. Wstąpił do pracowni Karla von Piloty'ego, jak wcześniej Lytras, i odnalazł miasto, które miało być jego domem do końca życia.

W 1872 roku wrócił do Grecji i spędził dwa lata, malując w Atenach i podróżując; w 1873 roku razem z Lytrasem objechał Smyrnę i Azję Mniejszą, zapełniając szkicowniki scenami ze wschodniego życia. Ale w 1874 roku wrócił do Monachium na stałe. W 1877 roku ożenił się z Artemis Nazou, z którą miał pięcioro dzieci. W 1882 roku Akademia Monachijska mianowała go profesorem honorowym, a w 1888 roku profesorem zwyczajnym – rzadki zaszczyt dla cudzoziemca – a jego pracownia stała się miejscem spotkań greckich malarzy, którzy przyjeżdżali tam na studia.

W ostatnich latach jego twórczość nabrała charakteru mistycznego i religijnego, pełna światła i aniołów. Zmarł w Monachium 4 stycznia 1901 roku w wieku pięćdziesięciu ośmiu lat, pozostawiając nieukończone ostatnie wielkie płótno, Ιδού ο Νυμφίος έρχεται (Oto Oblubieniec nadchodzi).

Gyzis zaczynał jako malarz rodzajowy życia greckiego i orientalnego, w ciemnej, wygładzonej manierze monachijskiej. Τα αρραβωνιάσματα των παιδιών (Zaręczyny dzieci, 1877) ukazuje wiejską ceremonię, podczas której dwoje małych dzieci zostaje sobie przyrzeczonych na oczach dorosłych; to jeden z najbardziej lubianych obrazów w Galerii Narodowej w Atenach. Το κρυφό σχολειό (Tajna szkoła, 1885–86) przedstawia starego mnicha uczącego grupę dzieci przy świetle świecy i stał się obrazem greckiej legendy: że pod panowaniem osmańskim księża potajemnie, nocą, uczyli dzieci greki. Historycy wątpią w tę legendę, ale obraz i związana z nim dziecięca rymowanka «Φεγγαράκι μου λαμπρό» są znane każdemu Grekowi.

W Monachium malował także alegorie i prace dekoracyjne, jak Η τέχνη και τα πνεύματά της (Sztuka i jej duchy, ok. 1876), a później, gdy jego styl stał się swobodniejszy i bardziej świetlisty, wizyjne obrazy aniołów i światła. Η Δόξα των Ψαρών (Chwała Psary, ok. 1898) zamienia zniszczenie wyspy w 1824 roku w skrzydlatą postać wznoszącą się nad ruinami, a Ιδού ο Νυμφίος έρχεται (1899–1900) to blask złota i postaci, którego nie zdążył ukończyć. W 1896 roku zaprojektował pamiątkowy dyplom wręczany zwycięzcom pierwszych nowożytnych igrzysk olimpijskich w Atenach. Gyzis był malarzem nastroju i światła bardziej niż opowieści, a pozostawione przez niego szkice i studia są często cenione na równi z ukończonymi płótnami.

Το κρυφό σχολειό to ten Gyzis, którego znają wszyscy: obraz przez sto lat wisiał w szkolnych klasach, został wydrukowany na rewersie banknotu 200 drachm z 1996 roku, obok Rigasa Feraiosa, i jest reprodukowany każdego 25 marca, w greckie Święto Niepodległości. Galeria Narodowa w Atenach ma dużą kolekcję jego prac, w tym Τα αρραβωνιάσματα των παιδιών i wiele studiów, a Muzeum Artystów Tinijskich w mieście Tinos pokazuje go obok Lytrasa i Chalepasa. Zwykle mówi się, że ateńska dzielnica Gkyzi (Γκύζη) wzięła od niego nazwę, a ulice o nazwie Γύζη istnieją w całej Grecji. Uczący się może obejrzeć Tajną szkołę, a potem przeczytać rymowankę «Φεγγαράκι μου λαμπρό, φέγγε μου να περπατώ, να πηγαίνω στο σχολειό» (Jasny księżycu, świeć mi, żebym mógł iść, żebym doszedł do szkoły), której greckie dzieci uczą się do dziś.

• Mieszkał w Monachium około trzydziestu pięciu lat i swoje niemieckie prace podpisywał «Gysis»; roszczą sobie do niego prawo zarówno muzea greckie, jak i niemieckie.
• Stypendium na Monachium otrzymał od kościoła Evangelistrii na Tinos, słynnego sanktuarium pielgrzymkowego wyspy.
• Το κρυφό σχολειό znalazł się na banknocie 200 drachm wyemitowanym w 1996 roku, jednym z ostatnich banknotów drachmowych przed euro.
• Zaprojektował dyplom igrzysk olimpijskich w Atenach w 1896 roku, pierwszych igrzysk ery nowożytnej.