Sokrates

Sokrates urodził się około 470 roku p.n.e. w ateńskim demie Alopeke jako syn Sofroniskosa, kamieniarza, i Fenarete, akuszerki; lubił mówić, że uprawia sztukę swojej matki, pomagając innym rodzić myśli. Służył jako hoplita w wojnie peloponeskiej pod Potidają, Delion i Amfipolis. Był ubogi z wyboru, słynnie brzydki, z zadartym nosem i wyłupiastymi oczami, a jego żoną była Ksantypa, której cięty język stał się przysłowiowy; mieli trzech synów.

Nigdy nie założył szkoły ani nie brał zapłaty. Dni spędzał na agorze i w palestrach, rozmawiając z wodzami, rzemieślnikami, sofistami i młodzieńcami, którzy chodzili za nim dla przyjemności oglądania, jak starsi wiją się w zakłopotaniu; byli wśród nich Alkibiades, Krytiasz i Platon. Gdy wyrocznia delficka oznajmiła, że nikt nie jest mądrzejszy od Sokratesa, doszedł do wniosku, że jego jedyną mądrością jest znajomość granic własnej wiedzy, i zaczął wystawiać boga na próbę, wypytując wszystkich, którzy uchodzili za mądrych. W 423 roku p.n.e. Arystofanes wprowadził go na scenę w Νεφέλαι (Chmury) jako dziwaka w koszu, który uczy młodzieńców oszukiwać ojców.

W 399 roku p.n.e., gdy po rządach Trzydziestu Tyranów przywrócono demokrację, a nerwy były napięte, trzej obywatele, Meletos, Anytos i Lykon, oskarżyli go o to, że nie uznaje bogów miasta, wprowadza nowe bóstwa i psuje młodzież. Sąd złożony z 501 członków uznał go winnym niewielką większością głosów; gdy jako «karę» zaproponował dożywotnie darmowe posiłki w Prytanejonie, większość za karą śmierci wzrosła. Spędził miesiąc w więzieniu, podczas gdy święty statek przebywał na Delos, odrzucił plan ucieczki Kritona i wypił cykutę wśród przyjaciół.

Dziełem Sokratesa jest sposób rozmowy. Zaczyna od wyznania niewiedzy i zadania prostego pytania – czym jest męstwo, czym jest pobożność; rozmówca odpowiada pewnie; Sokrates wyprowadza konsekwencje, aż odpowiedź zaczyna sobie przeczyć, a rozmówca zostaje w ἀπορία, w ślepym zaułku, który Sokrates przedstawia jako postęp, bo ten, kto wie, że nie wie, przynajmniej przestał wierzyć w fałsz. To krzyżowe badanie, ἔλεγχος, z udawaną pokorą – słynną ironią sokratejską – jest pierwszą systematyczną metodą w filozofii. Stały za nim przekonania: że cnota jest wiedzą, że nikt nie czyni zła dobrowolnie, że lepiej doznawać niesprawiedliwości, niż ją wyrządzać, i że troska o duszę jest ważniejsza niż pieniądze, sława czy samo życie.

Ponieważ nic nie napisał, każde «dzieło» Sokratesa należy do kogoś innego. Απολογία Σωκράτους (Obrona Sokratesa) Platona przekazuje jego mowę na procesie; Κρίτων (Kriton) – odmowę ucieczki, bo obywatel, który przez całe życie akceptował prawa, nie może ich łamać, gdy obracają się przeciw niemu; Φαίδων (Fedon) – jego ostatni dzień, gdy rozprawiał o nieśmiertelności duszy, aż strażnik przyniósł kielich. W Συμπόσιον (Uczta) mówi o miłości jako o drabinie od pięknych ciał do samego piękna. Απομνημονεύματα (Wspomnienia o Sokratesie) Ksenofonta ukazują prostszego, bardziej praktycznego Sokratesa, który udziela rad w sprawach gospodarstwa domowego i przyjaźni. Co do czego zgadzają się wszystkie źródła, to sam człowiek: pytania, odwaga, odmowa schlebiania sędziom i dziwny wewnętrzny głos, δαιμόνιον, który ostrzegał go, gdy miał zrobić coś złego.

W Atenach tak zwane Więzienie Sokratesa, trzy komory wykute w skale wzgórza Filopapposa, to romantyczne błędne przypisanie, ale agora, na której rozmawiał, i Stoa Królewska, w której go oskarżono, zostały odkopane i można po nich chodzić. Jego marmurowy posąg dłuta Leonidasa Drosisa siedzi obok posągu Platona przed Akademią Ateńską przy ulicy Panepistimiu, a Σωκράτης pozostaje popularnym greckim imieniem. Greccy uczniowie poznają go w liceum przez dialogi Platona na lekcjach greki starożytnej i w podręczniku filozofii, a jego powiedzenia stały się przysłowiami: «ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα» (Wiem jedno, że nic nie wiem), późniejsze streszczenie Obrony, oraz «σωκρατική ειρωνεία» na udawaną niewiedzę. «Σωκρατική μέθοδος» nazywają greccy nauczyciele nauczanie przez pytania. Uczący się może przejść do stron serwisu o Platonie, Ksenofoncie i Arystofanesie, jego trzech świadkach.

• Nie zachowało się ani jedno słowo napisane jego ręką; wszystko, co mamy, pochodzi od Platona, Ksenofonta i Arystofanesa, którzy nie zgadzają się prawie w niczym poza tym, że zadawał pytania.
• Walczył jako ciężkozbrojny piechur w trzech bitwach wojny peloponeskiej i podobno uratował życie Alkibiadesowi pod Potidają.
• Słynnego «Wiem, że nic nie wiem» nie ma w tej formie w żadnym źródle; Obrona mówi tylko, że nie sądzi, iż wie to, czego nie wie.
• Według Platona jego ostatnie słowa brzmiały, że jest winien koguta Asklepiosowi, bogu uzdrawiania, i że przyjaciele powinni spłacić ten dług.